Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Gospodarki i Pracy - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 8261

w sprawie zmniejszenia dysproporcji płacowych

   W związku z otrzymaną przy piśmie Pana Marszałka z dnia 29 września 2004 r., znak: SPS-0202-8261/04, interpelacją posłów: Marii Zbyrowskiej, Waldemara Borczyka i Józefa Cepila w sprawie nierówności płacowych zachodzących w naszym kraju uprzejmie przekazuję następujące stanowisko.

   1. Podstawowymi instrumentami polityki państwa w dziedzinie kreowania wielkości wynagrodzeń są ustawowe regulacje dotyczące:

   1) ustalania wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę,

   2) kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców,

   3) kształtowania wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej.

   Powyższe wielkości określane są w trybie negocjacji na forum Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych. W przypadku, gdy Komisja Trójstronna nie osiągnie porozumienia, o wielkościach tych przesądza Rada Ministrów.

   Ad 1) Od 1 stycznia 2003 r. zasady ustalania wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę reguluje ustawa z dnia 10 października 2002 r. (Dz. U. Nr 200, poz. 1679). Ustawa określiła minimalne wynagrodzenie w wysokości 800 zł oraz zasady jego podwyższania w latach następnych. Zgodnie z ustawą, wysokość minimalnego wynagrodzenia wzrasta corocznie w stopniu nie niższym niż prognozowany na dany rok wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem. Przewidziany w ustawie mechanizm korygujący, w przypadku gdy rzeczywisty wzrost cen różni się od prognozowanego, gwarantuje utrzymanie co najmniej realnej wartości tego wynagrodzenia. Ustawa nie określa górnej granicy wzrostu minimalnego wynagrodzenia, pozostawiając to do przesądzenia na forum Komisji Trójstronnej. Od 1 stycznia br. wysokość minimalnego wynagrodzenia wynosi 824 zł, a od 1 stycznia 2005 r. podwyższona została do 849 zł.

   Ad 2) Kształtowanie przyrostu przeciętnego wynagrodzenia u przedsiębiorców odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w ustawie z dnia 16 grudnia 1994r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2, z późn. zm.). Oznacza to, że u przedsiębiorców zatrudniających powyżej 50 osób, przyrost przeciętnego wynagrodzenia ustalają, w drodze porozumienia, strony uprawnione do zawarcia zakładowego układu zbiorowego pracy. Porozumienie to powinno uwzględniać sytuację i możliwości finansowe przedsiębiorcy, a także wskaźniki ustalone na forum Komisji Trójstronnej lub przez Radę Ministrów, tj. maksymalny roczny wskaźnik przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia oraz orientacyjne wskaźniki przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kolejnych kwartałach roku w stosunku do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z roku poprzedniego.

   Od 1 stycznia 2001r. w system negocjacyjny zostały włączone samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej (zatrudniające powyżej 50 osób), z tym że na 2001 r. i 2002 r. określono kwotową, obligatoryjną podwyżkę wynagrodzeń w wysokości odpowiednio: 203 zł i 110,24 zł. Od 1 stycznia 2003 r. zasady kształtowania wzrostu wynagrodzeń w spzoz rozstrzygane są na takich samych zasadach, jak u pozostałych przedsiębiorców objętych ustawą negocjacyjną.

   Ustawa nie zabrania, aby w przypadku dobrej sytuacji finansowej pracodawcy podwyższenie przeciętnego wynagrodzenia było wyższe niż ustalony wskaźnik przyrostu przeciętnego wynagrodzenia.

   Sankcje za przekroczenie obowiązującego wskaźnika przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia przewidziane są w ustawie z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1991r. Nr 18, poz. 80, z późn. zm.) oraz ustawie z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 91, poz. 408, z późn. zm.) i dotyczą sytuacji, gdy w wyniku przekroczenia wskaźnika nastąpiło pogorszenie sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Wówczas organ założycielski podmiotu ma prawo do odwołania dyrektora lub zarządcy w trybie natychmiastowym.

   Ad 3) Zasady ustalania wielkości wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej określają przepisy ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz.1255, z późn. zm.). Wzrost wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej następuje zgodnie ze średniorocznym wskaźnikiem wzrostu wynagrodzeń określonym w ustawie budżetowej. Wysokość wskaźnika negocjowana jest na forum Komisji Trójstronnej tylko dla pracowników nieobjętych tzw. mnożnikowymi systemami wynagradzania.

   Wymienione ustawowe zasady kształtowania wielkości wynagrodzeń pozwalają na podejmowanie decyzji w tym zakresie:

   - przez poszczególne jednostki samofinansujące się - w dostosowaniu do sytuacji finansowej danej jednostki,

   - przez Rząd w odniesieniu do państwowej sfery budżetowej - w dostosowaniu do kondycji finansowej państwa.

   Przepisy tej ustawy nie dotyczą samorządowej sfery budżetowej. O wielkości wydatków na wynagrodzenia w jednostkach tej sfery przesądzają samodzielne decyzje podejmowane przez organy stanowiące poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego w swoich budżetach.

   - Faktyczny poziom wynagrodzeń pracowników jest zróżnicowany ze względu na szereg kryteriów. Takimi czynnikami wpływającymi na poziom wynagrodzeń, rejestrowanymi przez GUS, są przede wszystkim: zajmowane stanowisko, kwalifikacje, sektor własności, sekcja gospodarki PKD (Polska Klasyfikacja Gospodarcza), staż pracy, wiek, płeć, itp.

   Z badań GUS wynika, że w październiku 2002 r. przeciętne wynagrodzenie wynosiło 2229,80 zł. Jednakże w grupie 10 % osób najniżej zarabiających maksymalne wynagrodzenie wynosiło 932, 48 zł, a z kolei w grupie 10 % najwyżej zarabiających minimalne wynagrodzenie wynosiło 3721,87 zł. Oznacza to, że 80 % zatrudnionych w październiku 2002 r. otrzymywało wynagrodzenie w przedziale 932,47zł - 3721,86 zł.

   Zróżnicowanie poziomu wynagrodzeń według niektórych czynników było następujące:

   według grup zawodów

   W październiku 2002 r. najwyższy poziom wynagrodzeń miał miejsce w wielkiej grupie zawodów ˝Parlamentarzyści, wyżsi urzędnicy i kierownicy˝ i wynosił 5191,62 zł. Natomiast najniżej wynagradzani byli ˝Pracownicy przy pracach prostych˝, gdzie poziom przeciętnego wynagrodzenia wynosił 1305,13 zł. Także na stanowiskach wewnątrz wielkich grup zawodów różnice w poziomach płac były istotne. W wielkiej grupie zawodów ˝Parlamentarzyści, wyżsi urzędnicy i kierownicy˝ najwięcej zarabiali pracownicy na stanowiskach dyrektorów generalnych, wykonawczych, prezesów i ich zastępców - średnio 6 829,94 zł. Natomiast najniższe płace w tej grupie osiągali pracownicy na stanowiskach należących do tzw. dużej grupy ˝Kierownicy małych zakładów pracy - średnio 3529,45 zł.

   Z kolei, w wielkiej grupie zawodów ˝Specjaliści˝, gdzie przeciętne wynagrodzenie wynosiło 2972,29 zł, najwyżej wynagradzani byli informatycy - 4377,71 zł, zaś najniżej - nauczyciele nauczania początkowego i przedszkolnego - 2176,02 zł. Specjaliści ochrony zdrowia zarabiali przeciętnie 2904,38 zł.

   Dla porównania, średni personel ochrony zdrowia (z wyjątkiem pielęgniarek), zaklasyfikowany do wielkiej grupy ˝Technicy i inny średni personel˝, w październiku 2002 r. otrzymywał przeciętnie 1523,03 zł, a pielęgniarki i położne - 1565,83 zł.

   Szczegółowe dane dotyczące wynagrodzeń według wielkich grup zawodów, z uwzględnieniem płci i sektora własności, zawiera załącznik nr 1.

   według poziomu wykształcenia

   W październiku 2002 r. najlepiej zarabiali pracownicy z wykształceniem wyższym - przeciętnie 3367,40 zł, natomiast najmniej - osoby z wykształceniem podstawowym lub niepełnym podstawowym - przeciętnie 1589,14 zł. Relacja przeciętnego wynagrodzenia pracowników z wykształceniem wyższym do przeciętnego wynagrodzenia pracowników z wykształceniem co najwyżej podstawowym pozostawała w stosunku jak 2,1:1. Lepsze warunki płacowe osobom z wyższym wykształceniem, zarówno kobietom jak i mężczyznom, stwarzał sektor prywatny, pomimo tego, że płace w tym sektorze były generalnie niższe.

   Szczegółowe informacje dotyczące poziomu przeciętnego wynagrodzenia według poziomu wykształcenia, z uwzględnieniem płci i sektora własności prezentuje załącznik nr 2.

   według województw

   W układzie wojewódzkim poziom przeciętnego wynagrodzenia jest także istotnie zróżnicowany. Układ województw według wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia jest w zasadzie w ostatnich latach ustabilizowany, przy czym najwyższy poziom przeciętnego wynagrodzenia notuje się w województwach: mazowieckim, śląskim i dolnośląskim, z kolei najniższy - w województwach: podkarpackim i łódzkim.

   W 2002 r. przeciętne wynagrodzenie w województwie mazowieckim wynosiło 2701,94 zł i było o 51,1 % wyższe od przeciętnego wynagrodzenia w województwie podkarpackim, wynoszącego 1788,08 zł.

   Szczegółowe dane o poziomie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia według województw w latach 2000-2002 przedstawiono w załączniku nr 3.

   Poziom przeciętnego wynagrodzenia w układzie wojewódzkim jest znacząco zróżnicowany według sekcji gospodarki PKD. Największe różnice w poziomie przeciętnego wynagrodzenia pomiędzy województwami zanotowano w sekcji ˝górnictwo i kopalnictwo˝, gdzie relacja pomiędzy najwyższym i najniższym poziomem przeciętnego wynagrodzenia wynosiła jak 2,6 : 1 (województwo lubelskie - 4555,13 zł do województwa mazowieckiego 1781, 00 zł). Z kolei, w ˝pośrednictwie finansowym˝ rozpiętość między skrajnymi wielkościami przeciętnego wynagrodzenia była mniejsza i wynosiła jak 2 : 1, jednak spośród wszystkich sekcji to właśnie w ˝pośrednictwie finansowym˝ poziom przeciętnego wynagrodzenia był najwyższy. Skrajne wielkości przeciętnego wynagrodzenia w ˝pośrednictwie finansowym˝ wynosiły: 5346,60 zł dla województwa mazowieckiego i 2654,02 zł dla województwa warmińsko-mazurskiego.

   W układzie wojewódzkim najbardziej ˝wyrównany˝ był poziom przeciętnego wynagrodzenia w sekcjach: ˝ochrona zdrowia i opieka społeczna˝, ˝edukacja˝ oraz ˝administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne˝.

   W sekcji ˝ochrona zdrowia i opieka społeczna˝ najwyższy poziom przeciętnego wynagrodzenia zanotowano w województwie mazowieckim - 1881,61 zł, natomiast najniższy poziom - w województwie lubelskim - 1549,10 zł.

   Pracownicy ˝edukacji˝ najlepiej wynagradzani byli również w województwie mazowieckim - z przeciętnym wynagrodzeniem 2205,95 zł, a najniżej w województwie świętokrzyskim - 1928,29 zł.

   W sekcji ˝administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne˝, poza województwem mazowieckim (3375,13 zł), najwyższy poziom przeciętnego wynagrodzenia był w województwie śląskim - 2712, 30 zł, natomiast najniższy w województwie podkarpackim - 2432, 85 zł. Rozpiętość płac pomiędzy najwyższym i najniższym poziomem przeciętnego wynagrodzenia w tych sekcjach wynosiła:

   - ˝ochrona zdrowia i opieka społeczna˝ - 332,51 zł, co stanowiło 21,5 %,

   - ˝edukacja˝ - 277,66 zł, co stanowiło 14,4 %,

   - ˝administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne˝ (bez województwa mazowieckiego) - 279,45 zł, co stanowiło 11,5 %.

   Szczegółowe dane dotyczące poziomu przeciętnego wynagrodzenia według sekcji i województw w 2002 r. zawiera załącznik nr 4.

   Poziom płac w układzie wojewódzkim różnił się także ze względu na sektor własności. We wszystkich województwach, z wyjątkiem mazowieckiego, poziom płac w sektorze publicznym był wyższy niż w sektorze prywatnym. Jednocześnie, w sektorze publicznym poziom przeciętnego wynagrodzenia był mniej zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi województwami. W obydwu sektorach najwyższy poziom przeciętnego wynagrodzenia notowano w województwie mazowieckim:

   - w sektorze publicznym - 2631,92 zł,

   - w sektorze prywatnym - 2749,56 zł.

   Z kolei, najniższy poziom przeciętnego wynagrodzenia odnotowano:

   - w sektorze publicznym - 2026, 42 zł (województwo podkarpackie),

   - w sektorze prywatnym - 1577,82 zł (województwo łódzkie).

   O ile różnica pomiędzy najwyższym i najniższym poziomem przeciętnego wynagrodzenia w sektorze publicznym wynosiła 605,5 zł, co stanowiło 29,9 %, to w sektorze prywatnym wynosiła ona 1171,74 zł, tj. 74,3 %.

   Szczegółowe dane w tym zakresie zawiera załącznik nr 5.

   według płci

   Badania GUS wskazują, że płeć jest istotną determinantą wysokości wynagrodzenia. Wynagrodzenie kobiet różniło się istotnie od wynagrodzenia mężczyzn ze względu na wszystkie wymienione wyżej kryteria. W październiku 2002 r. przeciętne wynagrodzenie kobiet wynosiło 2015,79 zł i stanowiło 83,1% przeciętnego wynagrodzenia mężczyzn.

   Kobiety zarabiały mniej we wszystkich tzw. wielkich grupach zawodowych, pomimo że były lepiej wykształcone i częściej wykonywały prace wymagające wyższych kwalifikacji. Wśród osób z wykształceniem wyższym kobiety otrzymywały przeciętnie 2.810,38 zł, co stanowiło 67,9 % przeciętnego wynagrodzenia mężczyzn, wynoszącego 4139,54 zł. Najbardziej zbliżony poziom wynagrodzeń obydwu płci był wśród pracowników z wykształceniem ogólnokształcącym - przeciętne wynagrodzenie kobiet wynosiło 2011,08 zł, natomiast mężczyzn - 2292,91 zł. Mężczyźni byli lepiej wynagradzani niż kobiety także w każdej grupie wiekowej. W tzw. wieku mobilnym, tj.18-44 lata przeciętne wynagrodzenie kobiet kształtowało się na poziomie 83,3% przeciętnego wynagrodzenia mężczyzn. Ponadto, na osiągnięcie przeciętnego wynagrodzenia w wysokości powyżej 2000 zł kobiety pracowały średnio 20 lat, podczas gdy ten sam poziom wynagrodzenia osiągali mężczyźni ze stażem 5-9 lat. Nawet w tzw. zawodach ˝sfeminizowanych˝ kobiety zarabiały mniej niż mężczyźni. W październiku 2002 r. we wszystkich województwach mężczyźni zarabiali znacząco więcej niż kobiety. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety, najwyższe wynagrodzenie osiągali oni w województwie mazowieckim: mężczyźni - 3.271, 54 zł, kobiety - 2.658,11 zł.

   Najmniej mężczyźni zarabiali w województwie podkarpackim - 2.026,79 zł, natomiast kobiety w województwie lubelskim - 1.781,72 zł. Szczegółowe dane dotyczące przeciętnego wynagrodzenia mężczyzn i kobiet w układzie wojewódzkim w październiku 2002 r. zawiera załącznik nr 6.

   Dane dotyczące przeciętnych wynagrodzeń kobiet i mężczyzn według zawodów, sektorów własności, wykształcenia i województw zawierają także załączniki nr 1 i nr 2.

   przeciętne wynagrodzenie a wydatki gospodarstw domowych

   Jeżeli porównamy dochody z pracy z wydatkami ogółem gospodarstw domowych, to okazuje się, że obie kategorie były najwyższe w województwie mazowieckim i jednocześnie najniższe w województwie podkarpackim, z tym, że różnica w poziomie wydatków ogółem gospodarstw domowych nie była tak duża jak w poziomie przeciętnego wynagrodzenia. W 2003 r. przeciętne miesięczne wydatki ogółem gospodarstw domowych na jedną osobę wynosiły 643 zł. W układzie wojewódzkim skrajne wielkości tych wydatków na 1 osobę wahały się: od 566,18 zł - w województwie podkarpackim do 792,14 zł - w województwie mazowieckim. O ile w 2002 r. różnica pomiędzy najwyższym i najniższym poziomem przeciętnego wynagrodzenia wynosiła 51,1%, to różnica w przeciętnych miesięcznych wydatkach gospodarstw domowych w 2003 r. była niższa i wynosiła 39,9 %.

   Wyższemu poziomowi przeciętnych wynagrodzeń i wydatków na 1 osobę towarzyszyła na ogół wyższa dynamika cen towarów i usług konsumpcyjnych. O ile w 2002 r. ceny wzrosły w skali kraju przeciętnie o 1,9%, to w województwie mazowieckim wzrosły one o 2,4%, a w województwie warmińsko - mazurskim o 1,3%. Szczegółowe dane o wysokości wydatków gospodarstw domowych w 2003 r. oraz wskaźniku cen towarów i usług konsumpcyjnych w 2002 r. zawierają odpowiednio załączniki nr 7 i nr 8.

   Z powyższej analizy danych wynika, że o poziomie wynagrodzeń decyduje szereg czynników, takich jak: zajmowane stanowisko, doświadczenie zawodowe i kwalifikacje, w jakim sektorze zatrudniony jest pracownik, itp. W związku z tym nie znajduję merytorycznego uzasadnienia do wprowadzania zmian w obowiązujących systemach kształtowania wielkości wydatków na wynagrodzenia, zwłaszcza takich, które uniemożliwiałyby dostosowanie wielkości tych wydatków do realiów gospodarczych i finansowych przedsiębiorców oraz sektora budżetowego.

   Sekretarz stanu

   Jacek Piechota

   Warszawa, dnia 9 listopada 2004 r.