Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 7822

w sprawie wytaczania procesów polskim właścicielom nieruchomości przez osoby, które utraciły obywatelstwo polskie w przeszłości

   Szanowny Panie Marszałku! Nawiązując do pisma z dnia 20 lipca 2004 r., o sygn. SPS-0202-7822/04, przekazującego interpelację Posła na Sejm RP Pana Zdzisława Jankowskiego w sprawie wytaczania procesów polskim właścicielom nieruchomości przez osoby, które w przeszłości utraciły obywatelstwo polskie, z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów, w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, uprzejmie przedstawiam następujące wyjaśnienia.

   W związku z informacjami na temat niedopełnienia wymogów formalnoprawnych przy przejmowaniu przez Skarb Państwa tzw. ˝nieruchomości poniemieckich˝ oraz pojawiających się roszczeń o zwrot tego mienia, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zwrócił się z prośbą o przesłanie danych w przedmiotowym zakresie do wojewodów: opolskiego, pomorskiego, zachodniopomorskiego, lubuskiego, warmińsko-mazurskiego, śląskiego i dolnośląskiego.

   Z informacji uzyskanych od Wojewody Śląskiego wynika, że dotychczas przez obywateli Niemiec lub osoby stale zamieszkałe w tym kraju złożonych zostało 7 wniosków o zwrot nieruchomości. Ponadto trwa proces regulacji stanów prawnych nieruchomości. Zakładane są księgi wieczyste dla nieruchomości Skarbu Państwa, a w prowadzonych już dla nieruchomości księgach wieczystych - tam gdzie to jest konieczne - Skarb Państwa jest ujawniany.

   W województwie dolnośląskim znajduje się 37.008 nieruchomości (działek geodezyjnych), które nie mają założonej księgi wieczystej z ujawnionym wpisem prawa własności Skarbu Państwa. Liczba ta zawiera nieruchomości wchodzące w skład zasobu nieruchomości Skarbu Państwa będące w trwałym zarządzie, lasy i grunty leśne, a także nieruchomości, które z mocy prawa stały się własnością samorządu terytorialnego, lecz co do których nie zostały wydane ostateczne decyzje potwierdzające nabycie własności. Ponadto z informacji Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy we Wrocławiu wynika, iż w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa zewidencjonowanych jest 86.100 nieruchomości, które nie mają założonych ksiąg wieczystych i dotyczy to głównie nieruchomości byłego Państwowego Funduszu Ziemi. Należy jednakże podkreślić, że część wyżej podanych nieruchomości nie posiada ksiąg wieczystych, ponieważ przeszły na własność Skarbu Państwa w trybie przepisów emerytalno-rentowych dla rolników.

   W województwie zachodniopomorskim problematyczne i wymagające uregulowania są prawa do nieruchomości zajętych pod drogi, lasy i rowy. W większości przypadków stan prawny nieruchomości jest uregulowany, a zapisy w księgach wieczystych zaktualizowane.

   W województwie lubuskim w zasobie Skarbu Państwa znajduje się 6.479 nieruchomości. Księgi wieczyste założone zostały dla 402 nieruchomości. Wśród nieruchomości, dla których nie ma założonych ksiąg wieczystych przeważają drogi, rowy i wody. Starostwa powiatowe podejmują działania mające na celu uporządkowanie zasobu Skarbu Państwa. Do żadnego starosty z województwa lubuskiego w ostatnim okresie nie wpłynęły wnioski obywateli Republiki Federalnej Niemiec zawierające roszczenia wobec nieruchomości Skarbu Państwa, natomiast jeden tego typu wniosek (dotyczący nieruchomości położonej w Zielonej Górze) wpłynął do Wojewody Lubuskiego.

   Z materiałów przesłanych przez Wojewodę Warmińsko-Mazurskiego wynika, że dotychczas obywatele RFN złożyli 9 wniosków z roszczeniami odnośnie do nieruchomości rolnych. Przy przejmowaniu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa wymogi formalnoprawne zostały generalnie dopełnione. Pojedyncze przypadki niedopełnienia powyższych wymogów są na bieżąco eliminowane.

   W województwie pomorskim odnotowano 23 przypadki występowania obywateli RFN z roszczeniami w stosunku do nieruchomości położonych na terenie tego województwa. Niedopełnienia wymogów formalnoprawnych przy przejmowaniu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na terenie województwa pomorskiego najczęściej stwierdzano w toku postępowań administracyjnych, np. przy komunalizacji lub przekazywaniu mienia na rzecz powiatów. W toku tych postępowań następowało uregulowanie stanów prawnych na rzecz Skarbu Państwa. Jednocześnie należy przypuszczać, iż w dalszym ciągu zamiast wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa mogą występować wpisy niewłaściwe w przypadku dróg, rowów, rzek, niektórych kompleksów leśnych, terenów PKP, byłych PGR-ów oraz dawnych terenów wojskowych.

   Mając powyższe na uwadze, należy także zauważyć, że wojewodowie zobowiązali się do kontynuowania działań zmierzających do usuwania uchybień formalnoprawnych i uzgodnienia treści ksiąg wieczystych z aktualnym stanem faktycznym. Należy jednakże zauważyć, że regulacja stanów prawnych nieruchomości jest procesem skomplikowanym, długotrwałym i wymagającym podejmowania złożonych czynności oraz nakładów finansowych.

   Odnosząc się do poruszonej w interpelacji Pana Posła kwestii roszczeń zgłoszonych wobec kamienicy położonej w Głogówku, uprzejmie informuję, że Sąd Rejonowy w Prudniku w postanowieniu z dnia 2 maja 2001 r. wskazał jako spadkobiercę po Pani Gertrudzie Golba Panią Ingeborg Stralla. Powyższe postanowienie zostało ujawnione w księdze wieczystej KW Nr 46536 obejmującej nieruchomość położoną w Głogówku przy ul. Zamkowej 17.

   Pani Barbara Pryka pismem z dnia 10 stycznia 2002 r. wniosła do Wojewody Opolskiego prośbę o zbadanie stanu prawnego ww. nieruchomości. Pani Barbara Pryka wyraziła swoje wątpliwości związane z zaniechaniem przez ówczesny Urząd Miasta i Gminy w Głogówku obowiązku uregulowania stanu prawnego nieruchomości pozostawionej w Polsce przez osoby wyjeżdżające na stałe za granicę.

   Pismem z dnia 18 stycznia 2002 r. Pani Wojewoda Opolska zwróciła się do Burmistrza Głogówka o udzielenie informacji dotyczących przedmiotowej nieruchomości, m.in. na jakiej podstawie budynek przy ul. Zamkowej 17 został w 1980 r. przekazany przez ówczesnego Naczelnika Miasta i Gminy Głogówek w administrowanie Zakładowi Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej.

   Po uzyskaniu odpowiedzi Burmistrza Głogówka Pani Wojewoda Opolska skierowała kolejne pismo do Burmistrza Głogówka informujące o tym, że zachowane dokumenty nie świadczą o nabyciu przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Jednocześnie Burmistrz został poinformowany, że powierzenie administracji budynku Pani Barbarze Pryka obliguje go do rozliczenia kosztów sprawowania administracji. Natomiast niewłaściwym jest założenie, że Pani B. Pryka powinna w przedmiotowej sprawie kontaktować się bezpośrednio z Panią Ingeborg Stralla.

   Burmistrz Głogówka pismem z dnia 24 września 2002 r. powiadomił Wojewodę o czynnościach podejmowanych przez Urząd Gminy od roku 1980 w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości.

   Pani Wojewoda Opolska podjęła w październiku 2002 r. czynności wyjaśniające w sprawie utraty obywatelstwa przez Panią Gertrudę Golba i Panią Ingeborg Stralla. Postępowanie zostało zakończone uzyskaniem w styczniu 2003 r. danych, z których wynika, że Pani Gertruda Golba oraz Pani Ingeborg Stralla utraciły obywatelstwo polskie w kwietniu 1980 r.

   W dniu 27 stycznia 2003 r. Pani Wojewoda Opolska wystosowała pismo do Starosty Prudnickiego o ujawnienie w księdze wieczystej Skarbu Państwa, jako właściciela nieruchomości położonej w Głogówku przy ul. Zamkowej 17. Ponadto Pani Wojewoda Opolska wystosowała pismo do Burmistrza Głogówka informujące, że nieruchomość stanowi własność Skarbu Państwa. Starosta został zobowiązany do ujawnienia tego faktu w księdze wieczystej i katastrze nieruchomości. Jednocześnie Pani Wojewoda Opolska skierowała pismo do Państwa Barbary i Benedykta Pryka o wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego w sprawie nieruchomości przez nich administrowanej.

   Pismem z dnia 28 marca 2003 r. Pani Wojewoda Opolska została poinformowana przez Starostę Prudnickiego, że w dniu 21 marca 2003 r. wystąpił on - jako organ właściwy w sprawie - z wnioskiem do Sądu Rejonowego w Prudniku V Wydział Ksiąg Wieczystych o wpis Skarbu Państwa w KW Nr 46536.

   Sąd Rejonowy w Prudniku postanowieniem z dnia 12 maja 2003 r. oddalił wniosek Skarbu Państwa z uwagi na brak następstwa prawnego po osobie wpisanej jako właściciel (Pani Ingeborg Stralla). Skarb Państwa wykazał następstwo po Gertrudzie Golba, jednakże Sąd, uznając niezgodność pomiędzy stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej, a stanem rzeczywistym, wpisał ostrzeżenie w dziale III księgi o zakazie zbywania nieruchomości.

   Skarb Państwa - Starosta Prudnicki wystąpił w dniu 16 czerwca 2003 r. do Sądu Okręgowego w Opolu z pozwem przeciwko Pani Ingebordze Stralla i Panu Peterowi Golba o uzgodnienie treści księgi wieczystej KW Nr 46536 prowadzonej dla nieruchomości położonej w Głogówku o powierzchni 0,2603 ha z rzeczywistym stanem prawnym, poprzez wpisanie w dziale II tej księgi Skarbu Państwa jako właściciela w miejsce pozwanych. Postanowieniem z dnia 10 września 2003 r. Sąd Okręgowy w Opolu przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Prudniku jako rzeczowo właściwemu do jej rozpoznania.

   Pismem z dnia 22 września 2003 r. Pani Wojewoda Opolska zwróciła się do Starosty Prudnickiego, aby w związku z kolejnym postępowaniem toczącym się z jego wniosku przez Sądem Rejonowym w Prudniku wystąpił do Wojewody o wydanie decyzji w sprawie utraty obywatelstwa polskiego przez Panią Gertrudę Golba.

   Decyzją z dnia 6 stycznia 2004 r. Pani Wojewoda Opolska orzekła o odmowie udzielenia Pani Gertrudzie Golba poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego.

   W dniu 30 kwietnia 2004 r. do sprawy tej po stronie powoda wstąpili jako interwenienci uboczni Państwo Barbara i Benedykt Prykowie (administratorzy przedmiotowej nieruchomości i najemcy lokalu usługowego w budynku będącym jej częścią składową), zaś w dniu 20 maja 2004 r. do sprawy na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego wstąpił Prokurator Rejonowy w Prudniku.

   Na rozprawie w dniu 21 maja 2004 r. Sąd wydał postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia roszczenia przez wpisanie w księdze wieczystej KW Nr 46536 ostrzeżenia o zakazie zbywania przez Panią Ingeborg Stralla i Pana Petera Golby przedmiotowej nieruchomości do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy i w dniu 3 czerwca 2004 r. wpis tego ostrzeżenia w księdze wieczystej został dokonany.

   W dniu 9 lipca 2004 r. odbyła się rozprawa, w toku której strony wymieniły poglądy prawne odnośnie do skutków utraty obywatelstwa polskiego przez Panią Gertrudę Golba (poprzedniczkę prawną pozwanych). Rozprawa została odroczona i trwa postępowanie dowodowe w kierunku ustalenia, czy Gertruda Golba otrzymała odszkodowanie za nieruchomość pozostawioną w Polsce i czy utraciła obywatelstwo polskie.

   Z uwagi na niezadowalającą sprawność postępowania od maja 2004 r. omawiana sprawa objęta jest nadzorem Departamentu Sądów Powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości i Prezesa Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu. Nadzór ten oraz udział prokuratora w sprawie (mający na celu zapewnienie ochrony praworządności, praw obywateli i interesu publicznego) powinny sprzyjać prawidłowemu tokowi postępowania.

   Pani Wojewoda Opolska skierowała pisma do wszystkich wójtów i burmistrzów województwa opolskiego oraz do Prezydenta Miasta Opola z prośbą o analizę gminnego zasobu nieruchomości i sporządzenie informacji zbiorczej o nieruchomościach, które mogą być przedmiotem skutecznych roszczeń ze strony byłych właścicieli oraz wobec których już zostały zgłoszone żądania ich zwrotu lub które gmina zwróciła właścicielowi albo wypłaciła odszkodowanie.

   Ponadto Pani Wojewoda Opolska w dniu 1 czerwca 2004 r. wystąpiła do wszystkich starostów o podjęcie działań w celu uzgodnienia stanu wieczystoksięgowego nieruchomości przejętych na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich z rzeczywistym stanem prawnym.

   Należy zwrócić uwagę, że proces sądowy w sprawie nieruchomości położonej w Głogówku przy ul. Zamkowej 17 został wywołany z wniosku Skarbu Państwa, a nie ˝wytoczony przez potomków przesiedleńców właścicielom Polakom˝. Ponadto Państwo Barbara i Benedykt Pryka nie są właścicielami przedmiotowej kamienicy, a jedynie pełnili rolę administratora obiektu, do którego zostali w takim charakterze wprowadzeni w 1993 r. przez Burmistrza Głogówka. Wcześniej, w roku 1980 zostali wprowadzeni przez Naczelnika Miasta i Gminy Głogówka jako najemcy obiektu.

   W świetle powyższego, za błędny należy uznać wysunięty w interpelacji zarzut, jakoby organy administracji rządowej i samorządowej nie kwapiły się przystąpić do procesu zawisłego przed Sądem Rejonowym w Prudniku i dopiero po nagłośnieniu sprawy przez media do sprawy przyłączył się Wojewoda Opolski i Starosta Prudnicki.

   Należy podkreślić, iż istotne znaczenie dla ustalenia stanu prawnego byłej własności niemieckiej w Polsce ma charakter wpisu prawa własności w księdze wieczystej. W przeciwieństwie do zasad regulujących tę kwestię w prawie niemieckim, gdzie wpis ma charakter konstytutywny, w prawie polskim wpis ma charakter deklaratoryjny. Oznacza to, że przejście prawa własności nie jest uzależnione od dokonania wpisu w księdze wieczystej. Niezależnie od powyższego, w toku nadzoru zostaną zbadane okoliczności założenia księgi wieczystej dla przedmiotowej nieruchomości w Sądzie Rejonowym w Prudniku. Nadmienić należy, że obowiązującą zasadą w postępowaniu wieczystoksięgowym jest działanie na wniosek (art. 6268 § 1 kpc), natomiast z urzędu sąd może dokonać wpisu, jeśli przepis szczególny przewiduje jego dokonanie. Z powyższego wynika, że na sądach nie ciąży obowiązek regulowania stanu prawnego nieruchomości z urzędu.

   Podkreślenia wymaga także, że proces ujawniania praw właścicielskich Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i uwłaszczanych osób prawnych w księgach wieczystych trwa nieustannie od roku 1990 i jest wynikiem komunalizacji mienia na rzecz gmin, uwłaszczenia państwowych osób prawych, przekazania mienia na rzecz powiatów i województw samorządowych oraz przekazania nieruchomości rolnych.

   Z szacunkiem

   Podsekretarz stanu

   Tadeusz Matusiak

   Warszawa, dnia 16 sierpnia 2004 r.