Odpowiedź sekretarza stanu

w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 5982

w sprawie pomocy osobom niepełnosprawnym i ułatwienia im bezpiecznego poruszania się

   W odpowiedzi na przesłaną przez Pana Marszałka przy piśmie z dnia 18 grudnia 2003r. znak SPS-0202-5982/03 interpelację Pani Poseł Genowefy Wiśniowskiej w sprawie pomocy osobom niepełnosprawnym i ułatwienia im bezpiecznego poruszania się - uprzejmie wyjaśniam, co następuje:

   Problematykę barier architektonicznych w obiektach użyteczności publicznej reguluje szczegółowo ustawa z dnia 7 lipca 1994 roku Prawo budowlane (Dz.U. z 2003 r. Nr 207, poz. 2016). Zgodnie z jej postanowieniami od dnia 1 stycznia 1995 roku obiekt budowlany wraz ze związanymi z nim urządzeniami budowlanymi należy, biorąc pod uwagę przewidywany okres użytkowania, projektować i budować w sposób określony w przepisach, w tym techniczno-budowlanych, oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej, zapewniając niezbędne warunki do korzystania z obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego przez osoby niepełnosprawne, w szczególności poruszające się na wózkach inwalidzkich. Powyższe zapisy oznaczają, iż po wskazanej dacie każdy budynek wraz z instalacjami i urządzeniami technicznymi, budowla stanowiąca całość techniczno-użytkową wraz z instalacjami i urządzeniami oraz obiekty małej architektury, które są obiektami użyteczności publicznej, projektant, inwestor lub wykonawca muszą projektować oraz wykonywać, a także odbudowywać, rozbudowywać lub nadbudowywać w taki sposób, by zapewnić możliwość korzystania z nich przez osoby niepełnosprawne. Przedmiotowe przepisy nie regulują kwestii dostosowania obiektów użyteczności publicznej powstałych przed 1 stycznia 1995 roku, wobec czego nie jest możliwe określenie terminu ich przystosowania do potrzeb osób niepełnosprawnych. Ewentualna zmiana tych przepisów wiązałaby się z koniecznością nie tylko ustalenia przewidywanych kosztów, ale również możliwością ich pokrycia w i tak bardzo trudnej sytuacji finansów publicznych. Dzieje się tak dlatego, że ich dostosowanie stanowi następstwo wykonania wskazanych powyżej prac budowlanych, o których przeprowadzeniu decydują każdorazowo właściciele/zarządcy obiektów użyteczności publicznej, a więc m.in. jednostki samorządu terytorialnego szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego, instytucje kultury, sztuki, sportu i rekreacji, ale także naczelne i centralne organy administracji państwowej. Przy powyższym pragnę zauważyć, że jakkolwiek zagadnienia rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnienia należą do mojej kompetencji, to jednak właściwy w sprawach budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej jest Minister Infrastruktury.

   Problematyka dotycząca transportu miejskiego uregulowana została w ustawie z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz.1591 z późn. zm.). W świetle postanowień przedmiotowej ustawy zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy. W szczególności zadania własne obejmują sprawy lokalnego transportu zbiorowego. Oznacza to, że kwestia swobodnego poruszania się przez osobę niepełnosprawną komunikacją miejską, która obejmuje zakup lub przystosowanie środków transportu, jak również dostosowanie infrastruktury technicznej (przystanki i ciągi komunikacyjne do nich prowadzące) stanowi element polityki lokalnej samorządu i jest przedmiotem suwerennej decyzji każdej z 2489 gmin. Należy jednocześnie pamiętać, że jest ona determinowana w dużym stopniu możliwościami ekonomicznymi jednostek samorządu terytorialnego, co nie jest tylko specyfiką naszego kraju, ale warunkiem powszechnie akceptowanym w państwach Unii Europejskiej. Znajduje to potwierdzenie w postanowieniach Dyrektywy Nr 85/2001, która wskazuje m.in. na konieczność zapewnienia dostępu do wszystkich nowych autobusów w obszarach miejskich osobom o ograniczonej możliwości poruszania się, a Polska jako członek UE będzie realizować tę Dyrektywę. Jednocześnie tytułem przykładu pragnę wskazać, że w Holandii przyjęto wstępnie, iż proces przystosowania transportu kolejowego i lokalnego transportu autobusowego powinien zakończyć się odpowiednio w latach 2010 i 2030.

   W świetle obowiązujących przepisów wymienionej wcześniej ustawy z dnia 7 lipca 1994 roku Prawo budowlane, ustawy z dnia 21 marca 1985 roku o drogach publicznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 71, poz. 838 z późn. zm.) oraz rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 43, poz.430) sprawy z zakresu planowania, budowy, modernizacji, utrzymania i ochrony dróg należą do kompetencji zarządcy drogi. Oznacza to, że o kwestiach modernizacji skrzyżowań decydują odpowiednio: Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad zarządzający drogami krajowymi, zarząd województwa i powiatu zarządzający odpowiednio drogami wojewódzkimi i powiatowymi oraz wójt, burmistrz lub prezydent miasta, jako zarządca dróg gminnych. Przedmiotowa modernizacja, której celem jest ułatwienie poruszania się osób niepełnosprawnych (w tym osób niewidomych) realizowana jest systematycznie w ramach każdorazowo prowadzonych prac modernizacyjnych. Dzieje się tak, ponieważ przepisy powyższego rozporządzenia przewidują m.in. obowiązek wykonania - w obrębie przejścia dla pieszych, na połączeniu chodnika z jezdnią - rampy o szerokości nie mniejszej niż 0,9 m i o pochyleniu nie większym niż 15%, co skutecznie ma zapobiegać powstawaniu barier architektonicznych. Nie należy jednak zapominać, że tempo modernizacji skrzyżowań, na których występują bariery utrudniające poruszanie się osobom niepełnosprawnym uzależnione jest przede wszystkim od środków pozostających w dyspozycji zarządców dróg. Wszystkie nowo budowane skrzyżowania, zgodnie z obowiązującymi przepisami, nie powinny zawierać żadnych barier uniemożliwiających osobom niepełnosprawnym swobodne poruszanie się. Natomiast zupełnie inny problem stanowi kwestia sygnalizacji dźwiękowej, ponieważ przepisy nie nakładają obowiązku budowy sygnalizacji każdorazowo z budową przejścia dla pieszych. Instalacja sygnalizacji dźwiękowej przeprowadzana jest w zależności od potrzeb występujących na danym obszarze, co oznacza, że jej montaż powinien zostać przeprowadzony wszędzie tam, gdzie z przejść korzystają osoby niepełnosprawne, a nie tam, gdzie takie przejścia się znajdują. Decyzję w tym przedmiocie podejmują zarządcy dróg, którzy powinni posiadać stosowne rozeznanie co do potrzeb lokalnych w tym zakresie.

   Odnosząc się do kwestii edukacji osób niepełnosprawnych na poziomie szkolnictwa wyższego, pragnę zwrócić uwagę na wielowątkowość zjawiska skutkującego nieproporcjonalną - w stosunku do ogółu populacji - liczbą niepełnosprawnych studentów. Wśród przyczyn małej liczby studiujących osób niepełnosprawnych można wymienić m.in. niski poziom wykształcenia tej grupy przejawiający się w fakcie, że tylko 22,1% osób niepełnosprawnych powyżej 15 roku życia posiada wykształcenie średnie i policealne, oraz charakterystykę psychologiczną osób niepełnosprawnych (wśród młodzieży pełnosprawnej zmiana nastawień w kierunku postaw rywalizacyjnych, będąca następstwem coraz pełniejszego urynkowienia sfery zatrudnienia, nastąpiła zdecydowanie szybciej niż wśród młodzieży niepełnosprawnej). Nie bez znaczenia pozostaje również kwestia barier występujących na samych uczelniach. Trzeba jednak stwierdzić, że dotyczą one tylko pewnej części osób niepełnosprawnych.

   Przy powyższym pragnę jednak zauważyć, że pomimo nadal występujących w wielu uczelniach różnego rodzaju barier uniemożliwiających lub utrudniających osobom niepełnosprawnym podjęcie studiów wyższych, z każdym rokiem wzrasta liczba osób niepełnosprawnych kształcących się na poziomie wyższym. Według danych GUS z dnia 30 listopada 2002 r. we wszystkich typach uczelni studiowało 4.672 osób niepełnosprawnych o różnych rodzajach niepełnosprawności, co stanowiło 0,3% ogółu studentów (dla porównania w 2001 r. studiowało 3.388 osób niepełnosprawnych, co stanowiło 0,2% ogółu studentów).

   Jedną z podstawowych form rozszerzenia dostępu młodzieży niepełnosprawnej do kształcenia na poziomie wyższym jest zapewnienie odpowiedniego systemu pomocy oraz likwidowanie wszelkich występujących barier, a w szczególności architektonicznych, informacyjnych, komunikacyjnych, społecznych i psychologicznych. W osiągnięciu powyższych celów pomocne są środki z budżetu państwa przekazywane uczelniom w ramach dotacji na pomoc materialną dla studentów. Dzięki odpowiednim rozwiązaniom systemowym studenci niepełnosprawni mogą otrzymać stypendium specjalne dla osób niepełnosprawnych, a ponadto, niezależnie od tego stypendium, także inne świadczenia bezzwrotnej pomocy materialnej dla studentów. Wprowadzenie stypendium specjalnego dla osób niepełnosprawnych uzasadniają zwiększone koszty studiowania ponoszone przez te osoby. Studenci niepełnosprawni kształcący się poza miejscem zamieszkania mają również możliwość zakwaterowania w domu studenckim, a w przypadku trudnej sytuacji materialnej ubiegania się o dopłaty do zakwaterowania także w kwaterach prywatnych.

   Uzupełniającą formę pomocy stanowi system pożyczek i kredytów studenckich udzielanych przez banki komercyjne z dopłatą do oprocentowania z budżetu państwa. O kredyt mogą się ubiegać studenci szkół wyższych i wyższych szkół zawodowych, bez względu na typ uczelni (państwowa, niepaństwowa) i system studiów (studia dzienne, wieczorowe, zaoczne), pod warunkiem, że rozpoczęli studia przed ukończeniem 25 roku życia. Osoby niepełnosprawne mogą ubiegać się o częściowe lub całkowite umorzenie spłaty kredytu studenckiego. W przypadku trwałej niezdolności do spłaty zobowiązań kredytobiorca, który udokumentował trwałą niezdolność do pracy, może skorzystać z umorzenia spłaty kredytu w całości. Pragnę w tym miejscu zauważyć, że likwidacja barier uznana została za jedno z priorytetowych zadań uczelni. Z dotacji budżetowej - poza wyżej wymienionymi świadczeniami pomocy - prowadzone były nowe inwestycje i dofinansowywane remonty domów i stołówek studenckich oraz obiektów dydaktycznych pod kątem dostosowania ich do potrzeb osób niepełnosprawnych. Uczelnie dążyły do całkowicie jednorodnego traktowania pełnosprawnych i niepełnosprawnych studentów. Coraz więcej uczelni realizowało kompleksowe programy przystosowania szkoły wyższej do zwiększenia liczby studentów niepełnosprawnych, także przy udziale środków PFRON. Programy takie jak np. ˝Uniwersytet dla wszystkich˝, ˝Uczelnia otwarta˝, ˝AGH uczelnią przyjazną wobec osób niepełnosprawnych˝ polegały nie tylko na likwidacji barier architektonicznych w budynkach i otoczeniu uczelni, ale także na podjęciu działań zmierzających do podniesienia jakości kształcenia w zależności od rodzaju niepełnosprawności studentów, w tym z wadą słuchu (zakup urządzeń elektronicznych do bezprzewodowej komunikacji), z wadami wzroku (zakup specjalistycznego sprzętu wspomagającego proces kształcenia, takich jak specjalne komputery i urządzenia brajlowskie, np. generujące znaki pisane na mowę syntetyczną, itp., zakładanie pracowni tyfloinformatycznych), z dysfunkcjami narządu ruchu (zakup specjalnych podnośników, sprzętu rehabilitacyjnego).

   Niezależnie od powyższego pragnę poinformować Pana Marszałka, że ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych - w ramach programu celowego ˝Student˝ - udzielana jest pomoc finansowa na pokrycie kosztów związanych z kształceniem niepełnosprawnych studentów studiujących w systemie dziennym, wieczorowym, zaocznym lub za pośrednictwem internetu. Na ten cel w 2002 roku wydatkowane zostały środki w wysokości 3.478.486 zł. Kwota ta pozwoliła na udzielenie dofinansowania 1.670 niepełnosprawnym studentom.

   Odnosząc się do problematyki konkurencyjności osób niepełnosprawnych na rynku pracy, uprzejmie informuję Pana Marszałka, iż z dniem 1 stycznia 2004r. zmianie uległ system wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Dotychczas obowiązujący mechanizm zwrotu podatku VAT przedsiębiorcom działającym w ramach chronionego rynku pracy został zastąpiony rozwiązaniem polegającym na miesięcznym dofinansowaniu do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych zatrudnionych tak w zakładach pracy chronionej, jak też w podmiotach funkcjonujących na otwartym rynku pracy. W roku bieżącym dofinansowanie będzie następować ze środków budżetu państwa oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, a jego wysokość będzie zróżnicowana ze względu na stopień i rodzaj niepełnosprawności zatrudnionych osób niepełnosprawnych. Szczegółowe rozwiązania w tym zakresie przedstawiają się następująco:

   1) pracodawcy prowadzącemu zakład pracy chronionej przysługuje ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych miesięczne dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych, wypłacane raz na dwa miesiące w kwocie:

   a) 130% najniższego wynagrodzenia - w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności,

   b) 110% najniższego wynagrodzenia - w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności,

   c) 50% najniższego wynagrodzenia - w przypadku osób niepełnosprawnych zaliczonych do lekkiego stopnia niepełnosprawności.

   2) pracodawcy zatrudniającemu w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy do 25 pracowników oraz pracodawcy zatrudniającemu co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy i osiągającemu wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wysokości co najmniej 6% (otwarty rynek pracy) przysługuje natomiast miesięczne dofinansowanie w wysokości 70% kwot, o których mowa w pkt 1, lub 90% tych kwot w przypadku osób niepełnosprawnych, u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe lub epilepsję, oraz pracowników niewidomych.

   Innym instrumentem, który służy zwiększeniu aktywności osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy, jest mechanizm dofinansowania składek na ubezpieczenie społeczne osób rozpoczynających działalność gospodarczą. Osobom niepełnosprawnym podejmującym po raz pierwszy działalność gospodarczą PFRON od tego roku będzie finansował:

   1) 75% składek na ubezpieczenie emerytalne - w przypadku osób zaliczonych do znacznego stopnia niepełnosprawności,

   2) 50% składek na ubezpieczenie emerytalne - w przypadku osób zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności,

   3) 50% składek na ubezpieczenie wypadkowe - w przypadku osób zaliczonych do lekkiego stopnia niepełnosprawności.

   Mając powyższe na względzie, wyrażam przekonanie, że nowe instrumenty prawne w połączeniu z rozwiązaniami już funkcjonującymi na gruncie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (pożyczka na rozpoczęcie działalności gospodarczej albo rolniczej, dofinansowanie do oprocentowania kredytu bankowego oraz finansowanie szkoleń służących nauce zawodu, przekwalifikowaniu lub podniesieniu kwalifikacji) zdynamizują proces aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych i zwiększą ich konkurencyjność na rynku pracy. Należy jednocześnie pamiętać, że proces ten będzie miał charakter długofalowy, wobec czego jego skutki nie będą natychmiastowe.

   Kończąc, pragnę poinformować Pana Marszałka, iż zarówno w świetle dotychczasowych działań podejmowanych na rzecz osób niepełnosprawnych, których tylko pewne wycinki znalazły się w moim piśmie, jak też propozycji rozwiązań na przyszłość, za niestosowne uważam ostatnie pytanie zawarte w interpelacji Pani Poseł Genowefy Wiśniowskiej, czy w świetle dzisiejszych działań i polityki osoby niepełnosprawne są uważane za ludzi ˝drugiej kategorii˝, a ich potrzeby ˝spychane˝ są na plan drugi.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Jolanta Banach

   Warszawa, dnia 14 stycznia 2004 r.