Odpowiedź ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 5921

w sprawie utrzymania i poprawy systemów pomocy świadczonej dla byłych pracowników PGR

   W odpowiedzi na interpelację posłów Stanisława Kopcia i Czesława Marca dotyczącą utrzymania i poprawy systemów pomocy świadczonych dla byłych pracowników PGR, przekazaną przy piśmie z dnia 12 grudnia 2003 r. znak: SPS-0203-5921/03, wyjaśniam:

   Problemy ludności zamieszkującej na terenach popegeerowskich w całej Polsce dotyczą różnych sfer życia i działalności tych osób i ich rodzin, a głównie niskich dochodów, braku możliwości zarobkowania, zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych oraz tworzenia warunków do codziennej egzystencji. Osoby te nie pozostają jednak bez wsparcia. Mają prawo do ubiegania się o świadczenia finansowe, rzeczowe lub w naturze z systemu pomocy społecznej.

   Gros świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przyznawanych jest w uzależnieniu od kryterium dochodowego osób i rodzin ubiegających się o świadczenia, a więc adresowane są do osób/rodzin najuboższych. Wszystkie przypadki ubóstwa skrajnego objęte są zakresem działania pomocy społecznej. Ubóstwo stanowi jedną z najważniejszych przesłanek pomocy materialnej, a obok niej różnego rodzaju dysfunkcja społeczna, taka jak bezrobocie, niepełnosprawność czy bezradność w sprawach prowadzenia gospodarstwa domowego itd.

   Katalog świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zawiera rozwiązania adresowane do różnych kategorii osób i rodzin, w tym dla niektórych z nich są to świadczenia obligatoryjne (takie jak: zasiłek stały, zasiłek stały wyrównawczy, okresowy zasiłek gwarantowany), a dla innych fakultatywne o charakterze pomocy okresowej lub doraźnej (zasiłki okresowe, zasiłki celowe, pomoc na usamodzielnienie ekonomiczne). Pomocą obligatoryjną objęte są te grupy osób, które z różnych przyczyn (wiek, stan zdrowia, obowiązki rodzinne) obiektywnie niezdolne są do pracy. Wszystkie inne przypadki trudnej sytuacji życiowej, w tym bezrobocie, bezradność w sprawach prowadzenia gospodarstwa domowego) kwalifikują się do fakultatywnych form pomocy.

   Udzielane są również świadczenia rzeczowe i inne usługi socjalne, w tym zapewnienie niezbędnego ubrania, schronienia, czy usługi w miejscu zamieszkania lub w ośrodkach wsparcia. Organizowane są zajęcia dla dzieci w świetlicach. Realizowane jest poradnictwo specjalistyczne i rodzinne.

   Obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej głównie spoczywa na gminach oraz innych jednostkach administracji samorządowej i rządowej różnego szczebla, które współpracują w tym zakresie z organizacjami społecznymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi, fundacjami, stowarzyszeniami, pracodawcami oraz osobami fizycznymi i prawnymi.

   Od roku 2002 w ramach programu opieki nad dzieckiem i rodziną Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej uruchamia dotację zaplanowaną w budżecie resortu (w 2002 roku -4276 tys. zł , w 2003 roku 4615 tys. zł), przeznaczoną na wsparcie gmin i powiatów w budowaniu systemu wspierania rodziny zagrożonej dysfunkcjami. Środki z dotacji wykorzystane zostały na realizację zadań priorytetowych, m.in. takich jak rozwój poradnictwa i terapii rodzin dysfunkcyjnych, w celu wspierania rodziny w wywiązywaniu się z obowiązków wychowawczo-opiekuńczych wobec swoich dzieci. W roku 2004 taki program będzie kontynuowany.

   Od roku 1996 w budżecie państwa funkcjonowała rezerwa celowa przeznaczana na wsparcie finansowe gmin w zakresie dożywiania dzieci. Od roku 2002 wsparcie budżetów gmin w realizacji zadania własnego, jakim jest zapewnienie posiłku osobom tego pozbawionym odbywało się w ramach przyjętego uchwałą Rady Ministrów Programu. Środki zaplanowane w rezerwie celowej budżetu państwa na dożywianie w roku 2002 i 2003 wynosiły 160 mln zł (w każdym roku). Program był realizowany we wszystkich województwach. Celem programu było ograniczenie niedożywienia dzieci i młodzieży z rodzin o niskich dochodach lub znajdujących się w trudnej sytuacji, ze szczególnym uwzględnieniem uczniów z terenów objętych wysokim bezrobociem i ze środowisk wiejskich. Dożywianiem objęci zostali uczniowie szkół podstawowych i gimnazjów. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa przeznaczyła w każdym roku ponad 7 mln zł na dożywianie dzieci zamieszkujących na terenach popegeerowskich.

   W budżecie państwa na rok 2004 środki wcześniej planowane na dożywianie zostały podzielone; 100 mln zł zostało włączone do kwoty przeznaczonej na zasiłki okresowe i pomoc w naturze oraz dożywianie dzieci, kwota 60 mln zł będzie przeznaczona na dożywianie dzieci, np. tam, gdzie jest wysoka stopa bezrobocia czy też zamykany jest zakład pracy dający dotychczas zatrudnienie wielu osobom. Ten sposób dofinansowania zadania dożywiania (nie tylko dzieci) ma ścisły związek z pracami nad nową ustawą o pomocy społecznej, która wprowadza gwarancję pomocy materialnej dla najuboższych z prawem do przeznaczania tych pieniędzy na najbardziej istotny dla konkretnej rodziny cel, jakim są potrzeby żywnościowe. Tak więc zakup produktów żywnościowych (posiłku) będzie realizowany przez ośrodek pomocy społecznej w formie przyznania zasiłku celowego lub okresowego. Wydatki na zasiłki okresowe wzrosną w 2004 r. o ok. 200 mln zł, a po uwzględnieniu kwoty 100 mln zł przeznaczonych na program wspierania gmin w dożywianiu uczniów - o ok. 300 mln zł. Jeśli jednak ośrodek pomocy społecznej odnotuje niewłaściwe wykorzystanie zasiłku, ustawa o pomocy społecznej daje możliwość bezpośredniego wykupienia posiłków dla dzieci (zgodnie z art. 16 ust.3 ustawy o pomocy społecznej).

   Podjęte zostały działania mające na celu zwiększenie wysokości środków finansowych kierowanych do rodzin poprzez system świadczeń rodzinnych. Ustawa o świadczeniach rodzinnych przyjęta przez Sejm 28 listopada 2003 roku zapewnia zarówno wyższe kwoty zasiłków rodzinnych, rosnące wraz z wiekiem dziecka, jak i zupełnie nowe rodzaje świadczeń (dodatki do zasiłku rodzinnego) na częściowe pokrycie wydatków związanych z:

   - kształceniem i rehabilitacją dziecka niepełnosprawnego - zwiększenie zasiłku rodzinnego z tego tytułu wynosi: 50,00 zł miesięcznie na dziecko do 5 roku życia oraz 70,00 zł miesięcznie na dziecko w wieku 6 - 24 lata, pod warunkiem posiadania przez te dzieci orzeczonej niepełnosprawności lub co najmniej umiarkowanego stopnia niepełnosprawności,

   - rozpoczęciem roku szkolnego - wypłacany raz w roku dodatek ten związany jest ze zwiększonymi wydatkami rodziny wynikającymi z rozpoczęcia roku szkolnego. Wysokość dodatku wynosi 90,00 zł na każdego ucznia uprawnionego do zasiłku rodzinnego,

   - podjęciem przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania - zasiłek rodzinny zwiększony będzie przez 10 miesięcy w roku (od września do czerwca) o 80,00 zł. Celem tego świadczenia jest częściowe zrekompensowanie kosztów nauki dziecka poza miejscem zamieszkania. Przysługiwać będzie wówczas, gdy dziecko zamieszka czasowo w miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły, innej niż miejsce jego stałego zamieszkania. Rozważa się również objęcie tym dodatkiem osób dojeżdżających do szkoły mieszczącej się w innej miejscowości niż miejsce ich stałego zamieszkania.

   Nowym rozwiązaniem w systemie świadczeń rodzinnych jest objęcie pomocą materialną wszystkich niezamożnych rodzin samotnie wychowujących dzieci. Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługiwać będzie w wysokości 170,00 zł miesięcznie na dziecko, a w przypadku wychowywania dziecka niepełnosprawnego - 250,00 zł na dziecko. Proponowane zwiększenie zasiłku rodzinnego zastąpi dotychczasowe świadczenie z funduszu alimentacyjnego.

   Aktualnie w Sejmie trwają prace nad projektem nowej ustawy o pomocy społecznej, która dostosowuje rozwiązania w obszarze świadczeń z systemu pomocy społecznej w związku z ustawą o świadczeniach rodzinnych. Zasadniczym celem projektowanych zmian jest przebudowa systemu pomocy społecznej w taki sposób, aby zapewnić osobom i rodzinom: wsparcie w przezwyciężeniu trudnej sytuacji, jakiej nie są w stanie pokonać, dochód na poziomie interwencji socjalnej - w przypadku osób nieposiadających dochodu lub o niskich dochodach, w wieku poprodukcyjnym i osób niepełnosprawnych, dochód do wysokości poziomu interwencji socjalnej - dla osób i rodzin nieposiadających dochodu lub o niskich dochodach, które wymagają okresowego wsparcia, wdrażane etapowo przez 4 lata, z wprowadzeniem procentu gwarancji tego dochodu.

   Stan finansów publicznych państwa uniemożliwia wprowadzenie powszechnego wsparcia finansowego dla wszystkich, którzy posiadają niskie dochody, dlatego nowe regulacje koncentrują się na grupach ˝adresowanych˝, w których występują dodatkowe kryteria uprawniające do świadczeń, między innymi takie, jak: długotrwała choroba, niepełnosprawność, brak możliwości zatrudnienia.

   Projekt ustawy wprowadza nowe kryteria uprawniające do pieniężnych świadczeń z pomocy społecznej ustalone w oparciu o próg interwencji socjalnej wyliczony przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla różnych typów gospodarstw domowych. Przyjęto, że ujednolicony próg dochodowy dla żyjących w gospodarstwach wieloosobowych osób ubiegających się o świadczenia finansowe pomocy społecznej wynosić powinien 316 zł, zaś dla osób samotnie gospodarujących 461 zł (utrzymanie obecnego kryterium). Kwota dochodu dla osób i rodzin utrzymujących się z gospodarstwa rolnego przyjęta została na nieco niższym poziomie niż dotychczas i wynosi 194 zł z ha przeliczeniowego (obecnie 210 zł).

   Przygotowany projekt ustawy zawiera nowy uproszczony katalog świadczeń pieniężnych:

   - zasiłek stały dla osób całkowicie niezdolnych do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności, który stanowi uzupełnienie dochodu tych osób do kryterium ustawowego, przy czym jego wartość nie może być wyższa niż 418 zł i niższa niż 30 zł. Świadczenie to jest zadaniem zleconym gminie finansowanym z budżetu państwa.

   - zasiłek okresowy adresowany do osób i rodzin bez dochodów lub o dochodach niższych niż ustawowe kryterium oraz zasobach pieniężnych niewystarczających na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. W pierwszej kolejności adresowany jest do osób i rodzin ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego.

   Świadczenie to stanowi różnicę między posiadanym dochodem a przyjętym kryterium uprawniającym do świadczeń z pomocy społecznej, przy czym ustalona została minimalna gwarantowana wysokość tego świadczenia docelowo na poziomie:

   - dla osób samotnych w wysokości nie niższej niż 50% kwoty różnicy między kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej a posiadanym dochodem,

   - dla rodziny w wysokości nie niższej niż 50% różnicy między kryterium dochodowym rodziny, a posiadanym dochodem.

   Rozwiązanie to będzie mogło wejść w życie dopiero w 2008 roku ze względu na ograniczone możliwości finansowe budżetu. W 2004 roku gwarantowane kwoty będą stanowiły 20% dla osób samotnych i 15% dla rodziny, w 2005 r. odpowiednio 30% i 20%, w 2006 r. 35% i 25%.

   Okres, na jaki będzie przyznane to świadczenie oraz podwyższenie jego wysokości zależeć będzie od decyzji gminy.

   Zasiłek ten będzie zadaniem własnym gminy, dotowanym z budżetu państwa przez 3 lata - 2004 - 2006 r.

   Gmina może w drodze uchwały podwyższyć również kryterium dochodowe uprawniające do pomocy pieniężnej.

   W przypadku osób w wieku produkcyjnym, które zdolne są do wykonywania pracy, udzielenie świadczenia z pomocy społecznej uzależnione będzie od zawarcia z tą osobą kontraktu socjalnego. Kontrakt będzie określał prawa i obowiązki stron prowadzące do wychodzenia danej osoby/rodziny z kręgu świadczeniobiorców pomocy społecznej. Kontrakty będą zawierane również z osobami, które powinny podjąć inne działania niezbędne do poprawy ich sytuacji życiowej.

   - zasiłek celowy i specjalny celowy jako świadczenia o charakterze jednorazowym dla osób i rodzin, mające na celu zaspokojenie konkretnej potrzeby bytowej .

   Kryterium uprawniające do zasiłku celowego jest takie samo jak w przypadku zasiłku stałego i okresowego. Zasiłek ten jest zadaniem własnym gminy.

   Ulegnie zmianie katalog zadań pomocy społecznej, jakie będą realizowane przez ośrodki pomocy społecznej w gminach. Nowe przepisy zobowiążą władze samorządowe do określonych działań umożliwiających pracownikom socjalnym pełniejsze wykonywanie jednego z najważniejszych zadań pomocy społecznej, jakim jest praca socjalna. Powstanie możliwość rozwoju infrastruktury i różnorodnych form działania ośrodków pomocy społecznej na rzecz osób, które nie mogą samodzielnie pokonać swojej trudnej sytuacji życiowej i osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także włączenia niepublicznych podmiotów działających na rzecz rozwiązywania czy łagodzenia określonych problemów społecznych.

   Powyższe wymienione rozwiązania podejmowane i realizowane są z myślą o poprawie trudnej sytuacji tych osób/rodzin, które nie są w stanie z różnych przyczyn własnymi siłami rozwiązywać swoich problemów życiowych, w tym również do ludności z terenów popeegerowskich.

   Odnośnie świadczeń przedemerytalnych przysługujących pracownikom byłych państwowych gospodarstw rolnych uprzejmie informuję, że zasady przyznawania świadczeń przedemerytalnych pracownikom byłych PPGR przewidziane w art. 37k ust. 9 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu stanowią wyjątek od ogólnych zasad przyznawania świadczeń przedemerytalnych określonych w art. 37k ust. 1.

   W porównaniu z ogólnymi regułami byli pracownicy Państwowych Przedsiębiorstw Gospodarki Rolnej (PPGR) są uprzywilejowani. Do uzyskania prawa do świadczenia przedemerytalnego nie potrzebują spełnienia warunków do uzyskania prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a także o wiele niższe są w ich przypadku wymogi dotyczące posiadania okresów uprawniających do nabycia emerytury.

   W tej wyraźnie uprzywilejowanej grupie ustawa z 17 grudnia 2001 r. nowelizująca m. in. ustawę o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu wprowadziła cenzurę 7 listopada 2001 r., dzieląc byłych pracowników PPGR na tych, którzy w tym dniu spełniali warunki do uzyskania świadczenia przedemerytalnego, i na tych, którzy tych warunków nie spełniali. Wśród tych ostatnich można wymienić szereg rozmaitych kategorii: np. osoby wówczas zatrudnione (zarówno na czas nieokreślony jak i określony), jak i prowadzące działalność gospodarczą czy pobierające rentę przyznaną na czas określony z tytułu niezdolności do pracy.

   Należy podkreślić, że ideą przewodnią wprowadzenia korzystniejszych rozwiązań dla byłych pracowników PPGR było objęcie osłoną socjalną tych, którzy w zmienionych realiach gospodarczych lat dziewięćdziesiątych nie potrafili się do nich przystosować i stali się osobami długotrwale bezrobotnymi. Natomiast osoby, które w dniu 7 listopada 2001 roku nie były osobami bezrobotnymi, w ogromnej większości umiały się znaleźć w nowych realiach i ryzyko ich długotrwałego, często nawet dziesięcioletniego bycia osobą bezrobotną - zatrudnianą wyłącznie w ramach robót publicznych - jest w ich przypadku o wiele mniejsze.

   Z tych powodów uważam, że nie ma potrzeby kontynuowania specjalnych rozwiązań w dziedzinie świadczeń przedemerytalnych dotyczących byłych pracowników PPGR, tym bardziej że może to być uznane za naruszenie zasady równości wszystkich obywateli - w tym przypadku bezrobotnych.

   Rząd uważa za słuszne utrzymywanie jak najdłużej aktywności zawodowej ludzi. Temu ma służyć przygotowywany program ˝50+˝, którego założeniami jest zwiększenie ilości osób aktywnych zawodowo powyżej 50 roku życia. Będzie on skierowany do osób długotrwale bezrobotnych, jeszcze zatrudnionych, lecz już zagrożonych redukcją, oraz osób tracących uprawnienia do rent chorobowych, zasiłków rehabilitacyjnych.

   Ponadto informuję, że osoby bezrobotne będące byłymi pracownikami PPGR w 2004 r. będą mogły na dotychczasowych zasadach korzystać ze środków Funduszu Pracy przeznaczonych na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu. Na rok 2004 przewidziano w ustawie budżetowej na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu 1,5 mld zł. O podziale tych środków na konkretne formy aktywizacji osób bezrobotnych będą decydowały samorządy. Będzie to kwota o 6% wyższa niż w 2003 r. Niezależnie od tego powiaty będą też mogły aplikować o dodatkowe środki na aktywną politykę rynku pracy w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (w szczególności na reorientację zawodową osób odchodzących z rolnictwa oraz reorientację zawodową osób dotkniętych procesami restrukturyzacyjnymi). Należy podkreślić, że środki przeznaczone na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu powinny być w pierwszej kolejności kierowane do osób długotrwale bezrobotnych.

   Jednocześnie w załączeniu przekazuję stanowisko Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w poruszonych przez Panów Posłów sprawach przekazane mi przy piśmie z dnia 22 grudnia 2003 r. znak: Wkrp.073-242003*).

   Minister

   Jerzy Hausner

   Warszawa, dnia