Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości

na interpelację nr 5864

w sprawie bezprawnych działań rad, zarządów spółdzielni mieszkaniowych za przyzwoleniem niezgodnych z obowiązującym prawem statutów spółdzielni rejestrowanych przez sądy

   Odpowiadając na interpelację Pana Posła Mieczysława Aszkiełowicza, nadesłaną przy piśmie Pana Marszałka z dnia 11 grudnia 2003 r., nr SPS-0202-5864/03, w sprawie bezprawnych działań organów spółdzielni mieszkaniowych, uprzejmie informuję, co następuje.

   Spółdzielnie mieszkaniowe prowadzą działalność na podstawie ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze ( Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848), ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116), innych ustaw oraz zarejestrowanego statutu. Statut spółdzielni stanowi ogół norm, które określają najważniejsze kwestie funkcjonowania tej osoby prawnej. Statut, będąc prawem umownym, wiąże spółdzielnię i jej członków tak, jak wiążące są umowy między stronami stosunku cywilnoprawnego.

   Wymaga podkreślenia, że jeżeli statut spółdzielni lub jego zmiany są sprzeczne z ustawą Prawo spółdzielcze, ustawą o spółdzielniach mieszkaniowych lub innymi przepisami prawa, sąd rejestrowy winien wezwać spółdzielnię do wprowadzenia zmian statutu poprzez dostosowanie jego postanowień do przepisów obowiązującego prawa. W przypadku braku zmiany lub uzupełnienia statutu sąd rejestrowy odmówi wpisu spółdzielni do Krajowego Rejestru Sądowego (jeżeli nieusunięta była wada statutu złożonego wraz z wnioskiem o rejestrację spółdzielni) albo odmówi wpisu zmiany statutu. Zmiana statutu nie wywołuje skutków prawnych przed jej wpisaniem do rejestru.

   Zaznaczyć należy, że stosownie do art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.) sąd rejestrowy ma obowiązek badania, czy dołączone do wniosku dokumenty są zgodne pod względem formy i treści z przepisami prawa.

   Prawidłowe wykonanie powyższego obowiązku ma gwarantować wypełnienie jednej z zasadniczych funkcji rejestru sądowego, jaką jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu, co winno oznaczać, iż sąd nie powinien zarejestrować spółdzielni lub dokonać wpisu do rejestru zmian statutu wpisanej już do rejestru spółdzielni, jeżeli statut bądź jego zmiana nie jest zgodna z obowiązującym prawem. Jeżeli jednak w praktyce zdarzy się, że jakieś postanowienie statutu nie jest zgodne z prawem, sąd rejestrowy może skorzystać z możliwości, jaką daje mu przepis art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym. Stosownie do tego przepisu, jeżeli w rejestrze są zamieszczone dane niedopuszczalne ze względu na obowiązujące przepisy prawa, sąd rejestrowy wykreśla je z urzędu, po wysłuchaniu zainteresowanych osób na posiedzeniu lub po wezwaniu do złożenia oświadczenia pisemnego.

   Podnieść należy, że art. 5 Prawa spółdzielczego wymienia obligatoryjne regulacje (postanowienia) składające się na konieczną treść statutu spółdzielni. Poza enumeratywnym wyliczeniem z § 1 w art. 5 statut powinien ponadto zawierać inne postanowienia, których wprowadzenia wymagają dalsze przepisy Prawa spółdzielczego. Są wśród nich postanowienia obligatoryjne i względnie obligatoryjne. W przypadku spółdzielni mieszkaniowych obowiązkową zawartość statutu będą stanowiły m.in. kwestie określone w art. 8 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Względnie obligatoryjne postanowienia statutu to takie, które muszą się w nim znaleźć, jeżeli statut zawiera określone, dopuszczalne przez prawo spółdzielcze regulacje, pozostające w swobodnej gestii członków spółdzielni. Ponadto statut spółdzielni może zawierać fakultatywne postanowienia (art. 5 § 2 in fine Prawa spółdzielczego), które mogą dotyczyć jedynie materii statutowej, tzn. regulować zagadnienia organizacji spółdzielni, jej działalności, praw i obowiązków członków spółdzielni oraz pozostawać w zgodzie z obligatoryjnymi przepisami Prawa spółdzielczego oraz przepisami innych ustaw i zasadami współżycia społecznego. Z powyższego wynika, że poza ustaleniem treści koniecznej statut spółdzielni może pewne kwestie uregulować w sposób inny niż przewidziany w ustawie lub szerszy, może też zawierać pewne postanowienia zależne od woli członków założycieli spółdzielni, a w czasie jej trwania - od woli jej członków. Jeżeli te ostatnie postanowienia nie są sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, sąd nie może kwestionować prawidłowości tych postanowień czy też oceniać ich wpływu na prawa i obowiązki członków spółdzielni. Statut, jako umowa, podlega bowiem w tym zakresie zasadzie swobody umów wyrażonej w art. 3531 kodeksu cywilnego.

   Informując o powyższym, jednocześnie zauważam, że w interpelacji został w sposób bardzo ogólny postawiony zarzut rejestrowania przez sądy niezgodnych z prawem statutów spółdzielni, co powoduje, że trudno odnieść się do powyższej kwestii, w szczególności przez stwierdzenie, czy takie sytuacje miały miejsce, a jeśli tak, to w jakim rozmiarze. Mogę jedynie poinformować, że do Departamentu Sądów Powszechnych w Ministerstwie Sprawiedliwości, do zadań którego należy sprawowanie nadzoru nad działalnością administracyjną sądów, dotychczas nie wpłynęła skarga dotycząca rejestracji niezgodnego z prawem statutu spółdzielni mieszkaniowej. Pragnę wyjaśnić, że dopiero z chwilą wpłynięcia skargi na konkretne postępowanie rejestrowe Minister Sprawiedliwości może objąć sprawę nadzorem administracyjnym. Niemniej jednak Ministerstwo Sprawiedliwości wystąpi z wnioskiem do prezesów sądów apelacyjnych o zwrócenie uwagi sędziom orzekającym w sądach rejestrowych na kwestie podniesione w interpelacji.

   Jednocześnie uprzejmie informuję, że prokuratura nie ma legitymacji prawnej do zajmowania się spółdzielczymi sporami, o ile oczywiście w konkretnej sprawie nie zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa (art. 303 kpk), które obliguje do wszczęcia postępowania karnego, bądź nie zachodzi potrzeba przeprowadzania postępowania sprawdzającego w następstwie otrzymania zawiadomienia o przestępstwie bądź powzięcia z innego źródła informacji mogącej wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa w gospodarowaniu majątkiem spółdzielni i zarządzaniu nim (art. 307 kpk).

   We wszystkich takich przypadkach wdrażane są właściwe procedury przewidziane w kodeksie postępowania karnego, co wynika z zasady legalizmu.

   Wymaga podkreślenia, że stosownie do przepisu art. 42 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm.) udział prokuratora w innych postępowaniach pozakarnych określają odrębne ustawy. Skoro Prawo spółdzielcze nie przewiduje udziału prokuratora w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym, trudno oczekiwać jego aktywności w tym zakresie, a już w szczególności brak jest jakichkolwiek przesłanek do wykonywania przez prokuraturę roli arbitra czy też organu kontrolnego w tej kategorii spraw.

   Jednocześnie uprzejmie informuję, że ani sądy, ani prokuratura nie gromadzą i nie przetwarzają danych statystycznych pozwalających na udzielenie miarodajnej odpowiedzi na zawarte w interpelacji pytanie na temat rozmiaru spraw sądowych dotyczących spółdzielczości mieszkaniowej w skali całego kraju.

   Na zakończenie pragnę poinformować, że na skutek wystąpienia Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 14 maja 2003 r., sygnalizującego potrzebę określenia w powszechnie obowiązujących przepisach dotyczących spółdzielczości surowszych zasad odpowiedzialności cywilnej oraz zasad odpowiedzialności karnej członków zarządów i rad nadzorczych spółdzielni (w tym spółdzielczości mieszkaniowej) za szkody spowodowane zaniedbaniem tych osób, w Ministerstwie Sprawiedliwości zostały podjęte prace legislacyjne dotyczące nowelizacji Prawa spółdzielczego.

   Opracowany w wyniku tych prac projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo spółdzielcze zawiera regulację prawną wprowadzającą nieograniczoną (a zatem ostrzejszą od dotychczasowej) odpowiedzialność cywilną członków zarządu i rady nadzorczej spółdzielni za szkody wyrządzone spółdzielni, chyba że nie ponoszą oni winy.

   W powyższym projekcie proponuje się także wprowadzenie przepisów w zakresie odpowiedzialności karnej założycieli spółdzielni, członków zarządów i rad nadzorczych spółdzielni oraz likwidatorów za działania na szkodę spółdzielni. Warto zaznaczyć, że proponowane przepisy karne są zbieżne z unormowaniami zawartymi w art. 585, 586 i 587 Kodeksu spółek handlowych.

   Celem proponowanej nowelizacji Prawa spółdzielczego jest stworzenie uregulowań prawnych, które zapewnią należytą ochronę interesów członków spółdzielni wszystkich typów przed zaniedbaniami osób wchodzących w skład organów spółdzielni.

   Projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo spółdzielcze w dniu 30 grudnia 2003 r. został wniesiony pod obrady Rady Ministrów.

   Podsekretarz stanu

   Tadeusz Wołek

   Warszawa, dnia 31 grudnia 2003 r.