Odpowiedź podsekretarza stanu

w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 5779

w sprawie wymiaru kwoty bazowej do naliczania emerytury

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo Pana Marszałka z dnia 2 grudnia br., znak: SPS-0202-5779/03, przy którym przesłana została interpelacja posła Pana Edwarda Płonki w sprawie wymiaru kwoty bazowej do naliczania emerytury, pragnę uprzejmie przedstawić, co następuje.

   W interpelacji podniesione zostały trzy kwestie: zróżnicowanie kwot bazowych stosowanych przy ustalaniu wysokości emerytur i rent w latach 1993-1998, stosowanie przez ZUS uchwały Sądu Najwyższego z 29 października 2002 r. przy zamianie pobieranej uprzednio renty inwalidzkiej na emeryturę oraz ponowne ustalanie wysokości pobieranych emerytur i rent, a więc tzw. przeliczanie pobieranych świadczeń.

   Obniżenie o 9 punktów procentowych wskaźnika waloryzacji świadczeń w 1993 r. było podyktowane zagrożeniem ciągłości wypłat świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Decyzję w tej sprawie podjął Parlament, uchwalając ustawę budżetową na 1993 rok. Spadek wpływów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek wobec prawie 3 mln bezrobocia oraz znaczny wzrost wypłat spowodowany przyznaniem około 700 tys. wcześniejszych emerytur realnie zagrażały brakiem środków na wypłaty świadczeń mimo tego, że udział budżetu państwa w wypłacie świadczeń wynosił prawie 20%.

   W czerwcu 1994 r. podniesiono wymiar kwoty bazowej z 91 do 93%. Od tej daty aż do września 1996 r. każda emerytura bądź renta, bez względu na to, czy była świadczeniem już wypłacanym, czy też nowo przyznanym, wyliczana była z uwzględnieniem 93% kwoty bazowej.

   Trybunał Konstytucyjny w dniu 10 stycznia 1995 r. orzekł niezgodność z Konstytucją obniżenia (na mocy ustawy budżetowej na 1993 r.) podstawy waloryzacji emerytur i rent do 91% przeciętnego wynagrodzenia. Jednakże Sejm, rozpatrując wspomniane orzeczenie, odrzucił je wymaganą większością 2/3 głosów. Ustały w związku z tym przesłanki prawne, dla których ustawa budżetowa na 1993 r. została zaskarżona do Trybunału Konstytucyjnego.

   W ustawie z dnia 6 lipca 1995 r. o zmianie ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent... (Dz.U. Nr 95, poz. 473) Sejm zdecydował, że poczynając od pierwszej waloryzacji w 1996 r., procentowy wskaźnik kwoty bazowej dla świadczeń nowo przyznawanych będzie ulegał podwyższeniu o jeden punkt procentowy w terminie każdej kolejnej waloryzacji aż do osiągnięcia 100% przeciętnego wynagrodzenia. Zgodnie z postanowieniami ustawy, wskaźnik wysokości kwoty bazowej od 1 września 1996 r. wynosił 94% przeciętnego wynagrodzenia, od 1 marca 1997 r. - 95%, od 1 września 1997 r. - 96%, od 1 marca 1998 r. - 97% i od 1 września 1998 r. - 98% przeciętnego wynagrodzenia.

   W 1996 r. zmienione zostały zasady waloryzacji. Mechanizm waloryzacji płacowej świadczeń został zastąpiony waloryzacją wskaźnikiem zależnym od wzrostu kosztów utrzymania. Nowa reguła waloryzacji zakładała zachowanie realnej wartości emerytur i rent.

   Aktualnie obowiązująca ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych utrzymała podstawowe zasady waloryzacji obowiązujące od 1996 r. Ustawa ta uchyliła jednocześnie ustawę z dnia 6 lipca 1995 r., wprowadzając zapis w art. 19, że kwota bazowa wynosi 100% przeciętnego wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenie społeczne, określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin waloryzacji. Zgodnie z art. 180 ww. ustawy osoby, którym w dniu wejścia jej w życie przysługiwały emerytury i renty, zachowują do nich prawo na zasadach obowiązujących przed dniem wejścia przepisów tej ustawy, a więc mają w swoich świadczeniach zawartą kwotę bazową w wymiarze - w zależności od daty przejścia na emeryturę - od 93 do 98%.

   Postulat ˝przywrócenia˝ 100% kwoty bazowej waloryzacji, jak i obliczania wszystkich emerytur i rent (bez względu na datę ich przyznania) każdorazowo od aktualnej kwoty bazowej był w ostatnich kilku latach kilkakrotnie zgłaszany przez środowiska emerytów i rencistów. Pojawiały się również propozycje rozwiązań, które - w zależności od przyjętych założeń - różniły się znacznie skutkami finansowymi dla Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał w 2000 r. obliczenia skutków finansowych ewentualnego przywrócenia 100% kwoty bazowej waloryzacji. Podwyższenie kwot bazowych do 100% przeciętnego wynagrodzenia z momentu przyznania świadczenia, kosztowałoby 4,6 mld zł w skali roku. Obecnie koszt ten byłby dużo wyższy.

   Problem zróżnicowania kwot bazowych waloryzacji jest dostrzegany przez Rząd i partnerów społecznych. Z partnerami społecznymi ustalono, że przedstawione zostaną rozwiązania w zakresie stopniowej likwidacji zróżnicowania kwot bazowych na miarę możliwości finansowych budżetu państwa, zgodnie z Uchwałą Nr 11 Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych z 13 grudnia 2002 r.

   Pragnę jednocześnie poinformować, że w resorcie trwają prace koncepcyjne i analityczne zmierzające do rozwiązania tego problemu, jednakże przedwcześnie jest mówić o pracach legislacyjnych, bowiem budżet na 2004 rok nie przewiduje środków finansowych na ten cel.

   Jednocześnie pragnę poinformować, że rządowy ˝Program uporządkowania i ograniczenia wydatków publicznych˝ przewiduje racjonalizację wydatków w sferze zabezpieczenia społecznego.

   Mam nadzieję, że racjonalizacja ta przyniesie efekty finansowe pozwalające na wprowadzenie w życie rozwiązań w zakresie stopniowego porządkowania portfeli emerytalnych.

   Odnośnie drugiej kwestii, pragnę uprzejmie wyjaśnić, że podniesiony w interpelacji problem dotyczy odpowiedzi na pytanie, czy przy ustalaniu tzw. ˝części socjalnej˝ emerytury (stanowiącej 24% kwoty bazowej) dla osób, które wcześniej miały ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy należy przyjmować kwotę bazową z dnia zgłoszenia wniosku o emeryturę czy też kwotę bazową ostatnio przyjętą do obliczenia wysokości renty inwalidzkiej.

   W myśl przepisu art. 53 ust. 1 ustawy emerytalnej emerytura wynosi:

   1) 24% kwoty bazowej, o której mowa w art. 19, oraz

   2) po 1,3% podstawy jej wymiaru za każdy rok okresów składkowych,

   3) po 0,7/5 podstawy jej wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych.

   Zasady ustalania podstawy wymiaru emerytur dla osób, które wcześniej były uprawnione do renty inwalidzkiej, określa przepis art. 21 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem podstawę wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, stanowi:

   1) podstawa wymiaru renty - w wysokości uwzględniającej rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie następującym po ustaleniu prawa do renty albo

   2) podstawa wymiaru ustalona na nowo w myśl art. 15.

   Z powołanych wyżej przepisów wynika, że w przypadkach, w których osoby wcześniej uprawnione do renty żądają przy ubieganiu się o emeryturę obliczenia jej od nowej podstawy wymiaru, tj. od podstawy wymiaru ustalonej w myśl art. 15 ustawy emerytalnej - dla tych osób zarówno do obliczenia części socjalnej emerytury (24% kwoty bazowej), jak i do obliczenia części emerytury uzależnionej od wysokości zarobków i długości okresów składkowych i nieskładkowych, przyjmuje się kwotę bazową z daty zgłoszenia wniosku o emeryturę. Natomiast w przypadku, gdy osoby wcześniej uprawnione do renty żądają przy ubieganiu się o emeryturę obliczenia jej od podstawy wymiaru przyjętej uprzednio do ustalenia podstawy wymiaru renty - do ustalenia zarówno wysokości części socjalnej emerytury, jak również części emerytury uzależnionej od zarobków i długości okresu zatrudnienia (ubezpieczenia), przyjmowana była przez organy rentowe podstawa wymiaru renty w wysokości uwzględniającej rewaloryzację oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadające w okresie następującym po ustaleniu prawa do renty.

   Odmienne od powyższego stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 października 2002 r., sygn. akt: III UZP 7/02. W myśl tej uchwały: ˝Przy ustalaniu na podstawie art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wysokości emerytury osoby, która miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy i która żąda przyjęcia za podstawę wymiaru emerytury podstawę wymiaru renty (art. 21 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), składnik emerytury wynoszący 24% kwoty bazowej oblicza się na podstawie kwoty bazowej obowiązującej w dacie zgłoszenia wniosku o emeryturę.˝

   W tej sytuacji, biorąc pod uwagę wzmożony napływ do oddziałów ZUS wniosków o zmianę renty z tytułu niezdolności do pracy na emeryturę, jak również koszty realizacji wyroków sądowych, w piśmie do Prezesa ZUS z dnia 27 czerwca br. wyraziłem zgodę na załatwianie przez ZUS wniosków osób zainteresowanych zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego.

   Z informacji dotyczącej realizacji powyższych ustaleń przez oddziały ZUS, uzyskanej od Prezesa ZUS wynika, iż w stosunku do osób, którym emerytura została przyznana między grudniem 2002 r. a czerwcem 2003 r., oddziały ZUS stosują tryb postępowania, który uwzględnia postanowienia Uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., sygn. akt: III UZP 7/02. W związku z tym świadczeniobiorcy, o których mowa, nie muszą dochodzić swoich roszczeń na drodze sądowej.

   W sprawach, w których prawo do emerytury powstało w wyżej wymienionym okresie i w których obecnie toczy się postępowanie odwoławcze przed sądem apelacyjnym, oddziały ZUS wycofują apelację, wydają decyzję uwzględniającą - zgodnie z Uchwałą Sądu Najwyższego - orzeczenie sądu okręgowego i wypłacają wyrównanie od dnia powstania prawa do świadczenia.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Krzysztof Pater

   Warszawa, dnia 9 grudnia 2003 r.