Odpowiedź ministra edukacji narodowej i sportu

na interpelację nr 5757

w sprawie zjawiska dyskryminacji dzieci z ubogich rodzin w środowisku młodzieży szkolnej

   Odpowiadając na interpelację Pani Poseł Marii Zbyrowskiej (SPS-0202-5757/03) w sprawie zjawiska dyskryminacji dzieci z ubogich rodzin w środowisku młodzieży szkolnej uprzejmie informuję:

   Wobec występującego w ostatnich latach zjawiska ubożenia części społeczeństwa kwestia wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z rodzin najuboższych, udzielania im pomocy umożliwiającej pokonanie barier edukacyjnych wynikających z niskiego statusu materialnego rodziny i zapobiegania dyskryminacji tych uczniów w grupach rówieśniczych staje się sprawą nabierającą coraz większego znaczenia.

   Zadanie to realizowane jest z jednej strony poprzez rozszerzanie zasięgu i zakresu świadczeń mających charakter pomocy materialnej dla uczniów, z drugiej poprzez oddziaływania wychowawcze kształtujące właściwe postawy społeczne i modelujące pożądane zachowania uczniów. W odniesieniu do pomocy materialnej dla uczniów realizowane są działania systemowe oraz programy interwencyjno-osłonowe, mające na celu wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów.

   I. System pomocy materialnej dla uczniów

   Świadczenia dla uczących się dzieci są jedną z form pomocy dla rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej.

   Zgodnie z art. 91 pkt 1 obowiązującej ustawy o systemie oświaty uczniowi przysługuje prawo do pomocy materialnej ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa lub budżecie właściwej jednostki samorządu terytorialnego. Szczegółowe zasady, zgodnie z którymi uczniowie mogą korzystać z pomocy materialnej, określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1993 r. w sprawie warunków, form i trybu przyznawania, wypłacania oraz wysokości pomocy materialnej dla uczniów (Dz. U. nr 67, poz. 350 z późn. zm.).

   Zgodnie z tymi zasadami pomoc materialną można przyznawać uczniom w formie następujących świadczeń:

   1. Stypendium socjalne.

   2. Stypendium szkolne za wyniki w nauce.

   3. Stypendium Prezesa Rady Ministrów.

   4. Stypendium Ministra Edukacji Narodowej dla wybitnie uzdolnionych uczniów.

   5. Stypendium Ministra Kultury i Sztuki za wybitne osiągnięcia artystyczne.

   6. Zakwaterowanie w bursie lub internacie.

   7. Korzystanie z posiłków w stołówce szkoły, internatu lub bursy albo refundowanie opłat ponoszonych w stołówce prowadzonej przez inny podmiot.

   8. Zasiłek losowy.

   Rozporządzenie z 4 sierpnia 1993 r. dotyczące pomocy materialnej stanowi, iż wymienione świadczenia przyznaje się w ramach środków finansowych przeznaczonych przez organ prowadzący na ten cel w budżecie szkoły, zakładu kształcenia nauczycieli lub bursy.

   Problemem jest wykorzystanie możliwości istniejącego systemu pomocy materialnej, w tym również możliwości systemu stypendialnego, wobec trudnej sytuacji materialnej oświaty. W praktyce więc zasięg i efektywność systemu stypendialnego jest ograniczona przez wysokość środków, jakie szkoły i placówki mogą wygospodarować na ten cel.

   Poczynając od roku 2001 środki na pomoc materialną dla dzieci z rodzin najuboższych ujęte zostały w części oświatowej subwencji ogólnej.

   Ponadto od 1997 roku funkcjonują w budżecie państwa rezerwy celowe przeznaczone na ograniczenie ubóstwa wśród dzieci i młodzieży.

   Wysokość nakładów na pomoc materialną dla uczniów z rezerw celowych budżetu państwa w ostatnich latach obrazuje poniższa tabela:

Rok

Kwota

Źródło nakładów na stydendia i zasiłki

1996

-

Środki na stypendia strukturalne i zasiłki nie były planowane w rezerwach celowych budżetu państwa

1997

8 962 000 zł

Rezerwa nr 33 budżetu państwa na ograniczenie ubóstwa wśród dzieci i młodzieży

1998

21 941 000 zł

Rezerwa nr 23 budżetu państwa na ograniczenie ubóstwa wśród dzieci i młodzieży

1999

24 245 000 zł

Rezerwa nr 15 budżetu państwa na ograniczenie ubóstwa wśród dzieci i młodzieży

2000

25 870 000 zł

Rezerwa nr 19 budżetu państwa na ograniczenie ubóstwa wśród dzieci i młodzieży

30 000 000 zł

Rezerwa nr 25 budżetu państwa na pomoc stydendialną dla młodzieży

2001

80 000 000 zł

Rezerwa nr 20 budżetu państwa na stypendia i pomoc materialną dla młodzieży wiejskiej. Z rezerwy tej przekazano w I i II transzy /I czerwiec - 45 000 000 zł, II - 19 596 000 zł/ 64 586 000 zł

2002

73 384 000 zł

Rezerwa nr 20 budżetu państwa na stydendia i pomoc materialną dla młodzieży wiejskiej

2003

70 700 000 zł

Rezerwa nr 32 budżetu państwa na stydendia i pomoc materialną dla młodzieży wiejskiej

2004 -projektustawybudżetowej

70 700 000 zł

Planowana rezerwa nr 17 budżetu państwa na stypendia i pomoc materialną dla młodzieży wiejskiej, stanowić będzie udział budżetu państwa w rozszerzonym programie stypendialnym realizowanym z udziałem środków strukturalnych (ZPORR)

   W 2002 r. (dane statystyczne GUS z dnia 31 grudnia 2002 r.) ogółem 242 704 uczniów otrzymało stypendia, wypłacane z budżetu państwa lub budżetu jst, w tym 207 163 stypendia socjalne (pozostałe za wyniki w nauce).

   II. Programy interwencyjno-osłonowe w zakresie wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży.

   Efektywna pomoc nie może być kierowana do całej populacji, ale musi zostać precyzyjnie skierowana do określonych, dobrze wybranych adresatów, mieć określone formy realizacji, być systematycznie monitorowana, zapewniać dużą skuteczność przy zoptymalizowaniu kosztów, czasu trwania i metody ewaluacji. Powyższe warunki spełnia pomoc realizowana w formie programów.

   a) Programy rządowe

   Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu rozpoczęło w 2002 r. realizowanie dwóch rządowych programów. Programy te, o charakterze interwencyjnym i osłonowym, stanowią nową jakość w obszarze pomocy materialnej dla uczniów. Zaletą ich jest współpraca międzyresortowa (szczególnie z MGPiPS), włączanie do ich realizacji podmiotów z sektora gospodarczego (wydawnictwa, Poczta Polska) oraz aktywizowanie jednostek samorządu terytorialnego do dokładnego rozpoznania potrzeb lokalnego środowiska.

   Działania te obejmują:

   - rządowy program wyrównywania warunków startu szkolnego uczniów ˝Wyprawka szkolna˝

   - rządowy program wspierania gmin w dożywianiu uczniów.

   Rządowy program wyrównywania warunków startu szkolnego uczniów ˝Wyprawka szkolna˝ ma na celu bezpłatne zaopatrzenie w komplet podręczników szkolnych oraz plecak, kostium gimnastyczny i przybory szkolne wszystkich dzieci pochodzących z rodzin spełniających kryteria dochodowe, podejmujących naukę w klasach pierwszych szkoły podstawowej.

   Adresatami programu są uczniowie klas pierwszych szkół podstawowych, pochodzący z rodzin, w których dochód na osobę nie przekracza kryterium dochodowego, określonego zgodnie z art.4 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej.

   Program jest realizowany ze środków z rezerwy celowej budżetu państwa, przeznaczonej na finansowanie wyprawek szkolnych, przewidzianej do dyspozycji Ministra Edukacji Narodowej i Sportu oraz Ministra Pracy i Polityki Społecznej. Na realizację programu przeznaczono w 2002 r. kwotę 21 130 tys. zł, zaś w 2003 r. kwotę 21 000 tys. zł., w tym na zakup podręczników szkolnych w 2002 r. przeznaczono 11 130 tys. zł, a w 2003 r. - 11 000 tys. zł.

   Wyprawka obejmuje:

   - komplet podręczników dla kl. I szkoły podstawowej o wartości do 100 zł,

   - przybory szkolne, kostium gimnastyczny, plecak o łącznej wartości 90 zł.

   W wyniku realizacji ˝Rządowego programu wyrównywania warunków startu szkolnego uczniów Wyprawka szkolna˝ w 2002 r. pomoc w formie bezpłatnych kompletów podręczników szkolnych otrzymało 143 749 pierwszoklasistów, z tego pełną wyprawkę (podręczniki oraz plecak, przybory szkolne i kostium gimnastyczny) 106 152 pierwszoklasistów.

   W 2003 r. pomoc w formie bezpłatnych kompletów podręczników otrzymało 138 536 uczniów, z tego także plecak, przybory szkolne i kostium gimnastyczny (część przyznawaną przez pomoc społeczna) 107 996 pierwszoklasistów.

   Rządowy Program Wspierania Gmin w Dożywianiu Uczniów umożliwia udzielenie bezpłatnej pomocy w formie dożywiania uczniom z rodzin najuboższych.

   Kwestia niedożywienia dzieci, zarówno stanowiącego skutek złej kondycji finansowej rodziny, jak i wynikającego z niewłaściwego odżywiania, jest przedmiotem stałej troski resortu edukacji, ponieważ znacząco wpływa na jakość procesu uczenia się i jego efekty.

   Na realizację programu zarówno w 2002 r., jak i w 2003 r. przeznaczono w budżecie państwa kwotę 160 mln zł.

   W wyniku wdrożenia tego programu w życie w 2002 r. do chwili obecnej w szkołach utworzono ogółem ok. 1300 nowych punktów dożywiania uczniów.

   Liczba uczniów korzystających z dofinansowania dożywiania w szkołach, w ramach realizacji programu w 2002 r., przekroczyła milion.

   Liczba uczniów objętych programem w ciągu 9 miesięcy 2003 r. (korzystających z dofinansowania dożywiania) wyniosła 960 tys.

   Ponadto wzrosła dostępność posiłków szkolnych. W 2002 r. z posiłków w punktach dożywiania i stołówkach szkolnych korzystało 2 573 586 uczniów (dane MENiS), podczas gdy w 2001 r. liczba ta wynosiła 1 773 202 uczniów. Wzrost ogólnej liczby dzieci korzystających z posiłków jest dodatkowym efektem wdrożenia programu. Dzięki jego realizacji z posiłków szkolnych może korzystać większa liczba dzieci, w tym także uczniowie, którzy nie są objęci bezpośrednim dofinansowaniem w ramach programu.

   b) Stypendia dla uczniów wiejskich - program MENiS

   Od września 2000 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu realizuje także ˝Program wyrównywania szans edukacyjnych uczniów wiejskich˝.

   Celem programu jest :

   - zapewnienie możliwie wyrównanych szans edukacyjnych uczniom wiejskim,

   - łagodzenie dysproporcji w warunkach materialnych,

   - tworzenie możliwości kontynuowania nauki i zdobycia wybranego zawodu.

   Dla realizacji tego celu zostało utworzone stypendium na wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów wiejskich, przeznaczone dla młodzieży pochodzącej z terenów wiejskich (czyli posiadającej stałe zameldowanie na wsi lub w miejscowości do 5 tys. mieszkańców), z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, podejmujących naukę w szkołach umożliwiających uzyskanie świadectwa dojrzałości.

   Stypendia takie mogą obejmować następujące świadczenia:

   - stypendium socjalne dla uczniów szkół średnich ˝maturalnych˝ pochodzących ze środowiska wiejskiego (zameldowanych na stałe na terenach wiejskich),

   - całkowite lub częściowe pokrycie kosztów zakwaterowania w bursie lub internacie,

   - całkowite lub częściowe pokrycie kosztów posiłków w stołówce szkoły, internatu lub prowadzonej przez inny podmiot.

   Stypendia te są finansowane z rezerwy celowej budżetu państwa, w wysokości wykazanej w przedstawionej powyżej tabeli. W skali kraju rocznie z takiego stypendium korzysta ok. 100 000 uczniów wiejskich.

   Edukacyjny system pomocy stypendialnej dla uczniów wiejskich ze szkół umożliwiających uzyskanie świadectwa dojrzałości został zgłoszony jako jeden z projektów działań współfinansowanych z funduszy strukturalnych. Został zaakceptowany jako priorytet finansowany w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, jako działanie 2.1 Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR). Na to działanie zostanie przeznaczone w latach 2004-2006 łącznie 103 mln euro z Europejskiego Funduszu Społecznego:

   Wykorzystanie funduszy strukturalnych na działania zwiększające szanse edukacyjne młodzieży z terenów wiejskich pozwoli na rozszerzenie zasięgu tej formy pomocy.

   III. Działalność wychowawcza szkoły

   Poza pomocą materialną dla uczniów z rodzin najuboższych w szkołach realizowane są także inne działania, których celem jest wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów, przeciwdziałanie dyskryminacji na terenie szkoły i wspomaganie rodziców w ich zadaniach opiekuńczych i wychowawczych.

   Działalność wychowawcza szkoły to jeden z podstawowych celów polityki edukacyjnej państwa. Znaczenie wychowania dzieci i młodzieży, właściwy przekaz wartości etycznych, poszanowanie praw człowieka, wychowanie patriotyczne i obywatelskie, przeciwstawianie się niebezpieczeństwom zagrażającym dzieciom i młodzieży, przygotowanie młodego pokolenia do naturalnego przejmowania obowiązków rodzinnych, obywatelskich i zawodowych znalazło odzwierciedlenie w prawie oświatowym oraz w praktyce szkolnej.

   Podstawa programowa kształcenia ogólnego została ostatnio uzupełniona o elementy edukacji prawnej. Edukacja prawna dzieci i młodzieży jest niezbędna chociażby do prawidłowej interpretacji praw i obowiązków ucznia zawartych w statucie szkoły. Edukacja prawna może przyczynić się do ograniczenia nieuczciwych i nieetycznych zachowań uczniów, w tym również dyskryminowania kolegów z rodzin ubogich. Wewnętrzny system oceniania, który zawiera również sposób ustalania oceny zachowania, wymaga ustalenia jasnych, precyzyjnych i akceptowanych zasad, a także ścisłego określenia konsekwencji wynikających z ich nieprzestrzegania.

   Znowelizowana ustawa o systemie oświaty wprowadziła zmiany, które eksponują problematykę przestrzegania praw ucznia i dziecka rozszerzając równocześnie zakres nadzoru pedagogicznego o elementy upowszechniania praw ucznia i dziecka. Pozwoli to na pełniejszą analizę efektów działalności wychowawczej szkół. Każda szkoła powinna być miejscem, w którym respektowane są prawa dziecka i ucznia. Znajomość tych praw obowiązuje nie tylko dorosłych - rodziców i nauczycieli, a także uczniów.

   Polska szkoła posiada wyraźnie zarysowane cele wychowawcze. Znaczenie wychowania dzieci i młodzieży szkolnej znalazło odzwierciedlenie w prawie oświatowym. Konieczne jest jednak stworzenie mechanizmów powszechnego stosowania i przestrzegania tego prawa. Realizacji tego zadania sprzyjać będzie umocnienie roli kuratora oświaty, co znalazło odzwierciedlenie w znowelizowanej ustawie o systemie oświaty, a także w nowym rozporządzeniu w sprawie nadzoru pedagogicznego.

   Dalszej pracy wymaga system kształcenia i doskonalenia nauczycieli pod kątem programowego i metodycznego przygotowania ich do pracy wychowawczej w warunkach większej autonomii szkół i zmieniających się potrzeb społecznych, a także konieczności stosowania na co dzień zapisów obowiązującego prawa. To nauczyciele powinni stanowić wzorzec postępowania dla ucznia, oni także powinni kształtować i wpajać uczniom określony system wartości.

   Przygotowanie dzieci i młodzieży do odpowiedzialnego udziału w życiu publicznym jest wspólnym zadaniem rodziców i szkoły. Wymaga ścisłego współdziałania i współdecydowania o kierunkach, metodach i formach wychowania. Władze państwa, realizując zobowiązania zawarte w Konstytucji RP i konwencjach międzynarodowych, tworzą warunki sprzyjające takiej współpracy. Pracownicy resortu w sposób planowy i systematyczny będą prowadzili działania wspomagające szkoły i nauczycieli w rozwiązywaniu trudnych problemów dydaktycznych i wychowawczych. W roku 2004 dotyczyć one będą m.in. diagnozy problemów wychowawczych w środowisku szkolnym i rodzinnym, działań profilaktycznych prowadzonych w szkołach i placówkach, a także kształtowania i rozwijania umiejętności wychowawczych nauczycieli.

   Minister

   Krystyna Łybacka

   Warszawa, dnia 15 grudnia 2003 r.