Odpowiedź ministra kultury

na interpelację nr 5711

w sprawie konserwacji zabytków kultury w Gdańsku

   Uprzejmie proszę Pana Marszałka o przyjęcie stanowiska dotyczącego interpelacji z dnia 25.11.2003 r. wniesionej przez Panią Poseł Gertrudę Szumską w sprawie restauracji Złotej Bramy (Bramy Długoulicznej) w Gdańsku.

   Prace konserwatorskie i restauratorskie przy Złotej Bramie w Gdańsku prowadzone były z przerwami w latach 1996-1999 w oparciu o decyzje Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku (z dnia 25.109.1995 r., nr 68/95; z dnia 28.11.1995 r., nr 95/95; z dnia 12.06.1996 r. nr 30/9; z dnia 14.08.1998 r. nr 174/98 i z dnia 29.04.1999 r. nr 103/99). Przy opracowywaniu programu prac konserwatorskich i restauratorskich dla tego obiektu wykonawcy (Gdańska Pracownia Konserwatorska L.B.Brzuskiewicz) korzystali z dokumentacji historycznej i technicznej znajdującej się w dyspozycji Urzędu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku, uzupełnionej o specjalistyczne i interdyscyplinarne badania stanu zachowania wystroju kamieniarskiego i kolorystyki. W dyspozycji zespołu opracowującego program prac konserwatorskich znajdowało się także 25 opracowań archiwalnych dotyczących Złotej Bramy, a przechowywanych w Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków w Gdańsku.

   Prace te nadzorowane były pod względem merytorycznym i finansowym przez specjalnie powołaną Komisję Konserwatorską z udziałem rzeczoznawców Ministra Kultury, specjalistów o wieloletnim doświadczeniu w zakresie konserwacji rzeźby kamiennej i kamiennego detalu architektonicznego.

   Działania Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w latach 1995-1999, związane z restauracją Złotej Bramy w Gdańsku były przedmiotem kontroli Najwyższej Izby Kontroli Delegatury w Gdańsku. W wystąpieniach pokontrolnych nie zakwestionowano poprawności dokonanych rozstrzygnięć administracyjnych w toku wydawania zezwoleń na prace konserwatorskie przy Złotej Bramie, a nadto stwierdzono, iż Wojewódzki Konserwator Zabytków w Gdańsku rzetelnie sprawował nadzór nad pracami konserwatorskimi prowadzonymi przy obiekcie, jak również pozytywnie oceniono pracę Komisji Konserwatorskiej uczestniczącej w rozstrzygnięciach i przy odbiorach poszczególnych etapów prac konserwatorskich.

   Zarzut postawiony przez Pana Franciszka Krzysiaka, przeprowadzenia restauracji Złotej Bramy niezgodnie z naukowymi zasadami wynika przede wszystkim z nieznajomości obowiązujących doktryn konserwatorskich, określonych w międzynarodowych dokumentach dotyczących ochrony dziedzictwa kultury. Koncepcja restauracji i konserwacji Złotej Bramy opierała się o następujące zasady:

   - poszanowania wartości oryginału, niezależnie od czasu powstania, a więc także wartości wniesionych przez powojenną odbudowę;

   - usunięciu wszystkich elementów dysharmonizujących oraz szkodzących strukturze elewacji i wykonaniu niezbędnych zabezpieczeń technicznych;

   - próbie przywrócenia wartości estetycznych i kompozycyjnych z czasu powstania czyli z 1 ćw. XVII w.;

   - zachowania i przywrócenia niematerialnych wartości kulturowych Bramy (wartości historyczne, przesłanie ideowe i artystyczne).

   Zasady te sformułowane zostały m.in. w oparciu o tezę zawartą w Międzynarodowej Karcie Konserwacji i Restauracji Zabytków i Miejsc Zabytkowych, ogłoszonej w 1964 r. w Wenecji (tzw. Karta Wenecka), iż wartościowy wkład każdej epoki do dziejów budowy zabytku powinien zostać uszanowany, jako że jedność stylowa nie jest celem, do którego należałoby zmierzać w toku restauracji. Uznano zatem, że w aspekcie konserwatorskim nie jest zasadne usuwanie wartościowych artystycznie i historycznie nawarstwień, w imię arbitralnie podejmowanych koncepcji przywrócenia obiektu zabytkowego do stanu z czasu jego powstania. Pamiętać bowiem należy, że już po zniszczeniach wojennych dokonano rekonstrukcji elewacji bramy z częściową anastylozą, powracając tym samym do stanu zbliżonego do widoków bramy w źródłach ikonograficznych. Założenie wprowadzenia ˝rekonstrukcji bardziej prawdopodobnej˝, choć nadal obciążonej błędem współczesnych wyobrażeń o historycznej architekturze, spowodowałoby konieczność usunięcia sporej ilości elementów rekonstruowanych po wojnie, np. figur alegorycznych w attyce bramy. To błędne założenie stanowiłoby pogwałcenie złożonej struktury artystycznej obiektu i de facto byłoby aranżacją współczesną, nie zaś powrotem struktury materialnej obiektu do jego najwcześniejszej fazy. Stawianie postulatu doprowadzenia obiektu do ˝sterylności˝ stylowej w aspekcie prawdy historycznej (zwłaszcza że jedynym źródłem ikonograficznym ilustrującym bramę jest miedzioryt J. Falcka z 1649 r.) nosi znamiona fałszu konserwatorskiego. Każda bowiem rekonstrukcja obciążona jest błędem nieoryginalności. Zasady ochrony zabytków muszą być oparte o założenia: po pierwsze - nie szkodzić, po wtóre zaś - nie czynić nic ponad konieczność w zakresie ingerencji w substancję zabytkową. Te założenia były podstawą przy podejmowaniu decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w sprawie restauracji i konserwacji Złotej Bramy w Gdańsku.

   Odnośnie do niewłaściwej nazwy Bramy Złotej, która wg Pana F. Krzysiaka winna nazywać się ˝Bramą Długouliczną˝, należy wyjaśnić, iż w historii tego obiektu funkcjonowały obie nazwy. Pierwotna brama gotycka utrwalona w źródłach jako Długouliczna, do dziś zachowała tę nazwę w literaturze niemieckiej. Po przebudowie w pocz. XVII w. w okresie fascynacji antykiem, kiedy brama przybrała kreację renesansową, bardzo reprezentacyjną, pojawiła się nowa nazwa (być może potoczna) - Złota Brama. Źródłem tego jest Pamiętnik Csombora z pocz. XVII w. Nazwa Złota Brama utrwaliła się dopiero w okresie Wolnego Miasta Gdańska w literaturze polskiej, gdzie nadal występowała jednak obok oficjalnej nazwy niemieckiej Langgasser Tor. Nazwa Złota Brama stosowana jest zatem już od prawie stu lat i nikomu poza Panem F. Krzysiakiem to nie przeszkadza, a zwłaszcza gdańszczanom i władzom miasta Gdańska.

   W latach 1995-1998 na realizację prac przy Złotej Bramie w Gdańsku wydatkowano następujące kwoty: właściciel obiektu - Stowarzyszenie Architektów Polskich SARP- 515.215 zł, Minister Kultury - 250.00 zł, Gmina Miasta Gdańsk - 150.00 zł, Firma ELBUD - 25.00 zł, Firma HEW Hamburg - 72.788 zł. Łączna wartość prac wynosiła 1.013.003 zł.

   Podniesiona w interpelacji krytyczna uwaga o niewłaściwym wydatkowaniu środków publicznych na prace konserwatorskie i restauratorskie przy Złotej Bramie w Gdańsku w świetle przytoczonych wyżej uwag nie znajduje żadnego uzasadnienia.

   Minister

   Waldemar Dąbrowski

   Warszawa, dnia 18 grudnia 2003 r.