Odpowiedź ministra edukacji narodowej i sportu

na interpelację nr 4810

w sprawie przemocy w szkołach

   W związku z interpelacją Pana Posła Tadeusza Parchańskiego w sprawie zjawiska tzw. fali i przemocy rówieśniczej w szkołach, przesłaną przez Wicemarszałka Sejmu Pana Donalda Tuska pismem Nr SPS-0202-4810/03, uprzejmie przekazuję następujące informacje:

   Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu prowadzi monitoring zjawisk patologii społecznej w środowisku szkolnym. Do diagnozy zagrożeń tego typu zjawiskami wykorzystuje także dane z policyjnego systemu ˝Temida˝.

   Z badań prowadzonych przez Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MENiS wynika, że w strukturze zachowań dewiacyjnych uczniów agresja i przemoc stanowi niemal połowę (46 %) ogółu zachowań problemowych.

   Wg badań dotyczących zasięgu zjawiska agresji i przemocy, zrealizowanych przez Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej we współpracy z Katolickim Uniwersytetem w Eichsted (Niemcy), opublikowanych w 2000 r., w patologiczną przemoc zaangażowanych jest około 20% uczniów, natomiast około 80% uczniów pada ofiarą agresji i przemocy (prof. Janusz Surzykiewicz ˝Agresja i przemoc w szkole. Uwarunkowania socjoekologiczne˝, wyd. CMPPP 2000).

   W celu uzyskania wiedzy na temat dynamiki zjawiska w roku 2003 zostaną powtórzone badania dotyczące występowania agresji i przemocy w środowisku szkolnym (finansowane ze środków MENiS).

   Dane z badań dotyczące lokalizacji zachowań agresywnych uczniów wobec siebie dostarczają informacji, że do największej liczby aktów agresji i przemocy uczniów wobec siebie dochodzi poza terenem szkoły. Takiej odpowiedzi udzieliło 58,1% badanych uczniów.

   21,7% uczniów wskazuje miejsca na terenie szkoły (poza budynkiem szkolnym), a 20,2% odpowiedziało, że do aktów agresji i przemocy, z jakimi się spotykali, dochodziło w budynku szkolnym.

   Wyniki badań prowadzonych nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży szkolnej pod auspicjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) Biura Regionalnego dla Europy (HBSC) w roku 1998 dostarczają informacji, że ofiarami dręczenia w szkole było 29% ankietowanych uczniów, natomiast do bycia sprawcą dręczenia przyznawało się 28% uczniów. Ofiarami częstego dręczenia (co najmniej raz na tydzień) było 5% uczniów, a sprawcami częstego dręczenia 3% ankietowanych. Badania przeprowadzono na próbie liczącej 4861 uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat. W porównaniu z innymi krajami uczestniczącymi w projekcie HBSC w 1998 r. nasilenie zjawiska agresji i przemocy w szkołach kształtuje się w Polsce na poziomie niższym od średniej określonej dla grupy 29 krajów uczestniczących w projekcie, w których odsetek ofiar i sprawców przemocy wynosił średnio po 39 %. Wyniki badań nad zjawiskiem przemocy w szkołach są jednak dla poszczególnych krajów bardzo zróżnicowane, odsetek uczniów będących ofiarami przemocy wahał się od 16% (Szwecja) do 68% (Litwa), natomiast odsetek uczniów będących sprawcami przemocy wahał się od 13 % (Anglia) do 68% (Austria).

   Wstępne wyniki kolejnej edycji badań przeprowadzonych w 2002 r. wskazują, iż w Polsce odsetek ofiar i sprawców przemocy pozostał na poziomie zbliżonym do danych uzyskanych w roku 1998. Dane międzynarodowe nie są jeszcze dostępne.

   Uprzejmie informuję, że występowanie zjawisk agresji i przemocy nie odnosi się jedynie ( ani nawet w szczególności) do szkoły, jest to negatywne zjawisko ogólnospołeczne. Wskazują na to dane uzyskiwane z policyjnego systemu informacyjnego ˝Temida˝. Źródła zjawisk agresji i przemocy są bardzo różnorodne (warto podkreślić, że w większości są one analogiczne w przypadku dzieci i młodzieży oraz osób dorosłych).

   Dostępne dane naukowe i analizy społeczne dotyczące źródeł zachowań problemowych dzieci i młodzieży wskazują na szereg czynników wpływających na powstawanie i pogłębianie się tych zjawisk. Należą do nich m.in.:

   - zła sytuacja rodzin na rynku pracy, ich niski status ekonomiczny i kulturalny oraz koncentracja na zdobywaniu środków finansowych, niepozostawiająca czasu na wychowanie dzieci,

   - kryzys rodziny, przejawiający się między innymi w rozluźnieniu więzi rodzinnych, zachwianiu stabilności rodziny, niezaspokojeniu podstawowych potrzeb emocjonalnych dzieci, niewydolności wychowawczej rodziców, braku pozytywnych wzorców,

   - alkoholizm i narkomania w rodzinach oraz w środowiskach młodzieżowych,

   - niepowodzenia szkolne uczniów uwarunkowane przyczynami społecznymi i rozwojowymi oraz strukturalnymi wadami instytucji szkolnych (w przypadku osób dorosłych dotyczy to zakładu pracy),

   - brak kontroli sposobu spędzania wolnego czasu przez dzieci i młodzież, a także brak atrakcyjnych i dostępnych ofert spędzania wolnego czasu i rozwijania zainteresowań,

   - przemoc fizyczna, emocjonalna i seksualna doświadczana przez dzieci także w środowisku rodzinnym,

   - negatywny wpływ rówieśników i nieformalnych grup dziecięco-młodzieżowych, a także wykolejonych dorosłych,

   - zaburzenia rozwoju, zdrowia psychicznego i osobowości nieletnich,

   - poczucie bezkarności prawnej spowodowane wydłużonymi procedurami sądowymi i odroczonym stosowaniem środków wychowawczych oraz poprawczych,

   - nieskuteczność oddziaływań resocjalizacyjnych w placówkach, w tym negatywny wpływ ˝drugiego życia˝ i ˝etykietowania˝ wychowanków,

   - środki masowego przekazu modelujące w przedstawieniach i grach agresywne i przestępcze wzorce zachowań,

   - życie społeczne i publiczne charakteryzujące się agresywnością, a także przyzwoleniem na przemoc lub obojętnością na jej przejawy,

   - brak w rodzinach, szkołach i środowiskach dziecięco-młodzieżowych umiejętności rozwiązywania problemów konfliktowych w sposób społecznie akceptowany i wykorzystujący metody negocjacyjne.

   Jak widać z powyższego wykazu, zdaniem specjalistów, istnieje związek pomiędzy przekazem medialnym - modelującym agresywne, przemocowe, a nawet przestępcze wzorce zachowań - a występowaniem zjawisk agresji i przemocy.

   W pełni podzielam niepokój Pana Posła, iż wiele wzorców agresywnych zachowań przekazują młodzieży media.

   W związku z tym podjęto decyzję o realizacji programów edukacyjnych mających na celu zapobieganie zachowaniom ryzykownym wśród dzieci i młodzieży. Telewizja Polska S.A. na zlecenie MENiS realizuje edukacyjne cykle programowe adresowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.

   Pozwolę sobie nie podzielić opinii Pana Posła o nieskuteczności dotychczasowych działań resortu edukacji w zakresie zapobiegania agresji i przemocy w środowisku szkolnym.

   Przede wszystkim pragnę przypomnieć, że wychowanie nie ma charakteru akcyjnego, jest procesem, którego rezultaty nie są widoczne natychmiast. Obecny obraz oświaty jest rezultatem działań realizowanych w latach ubiegłych, jest konsekwencją wcześniej promowanych rozwiązań. Priorytet dla reformy systemu edukacji, przy jednoczesnym negowaniu konieczności podejmowania działań zapobiegających patologiom i potrzeby wsparcia profesjonalnego dla rodzin, spowodował odsunięcie na dalszy plan działalności profilaktycznej szkoły.

   Od dwóch lat resort edukacji pracuje nad przywróceniem do szkół skutecznej profilaktyki, obejmującej trening umiejętności życiowych, promocję zdrowia, budowanie przekonań i systemu wartości u młodych ludzi, rozwijanie postaw osobistego zaangażowania, umiejętność radzenia sobie z presją społeczną, trening komunikacji.

   Zadaniem Ministerstwa jest wdrożenie rozwiązania systemowego, a nie podjęcie krótkotrwałych działań akcyjnych.

   Rozwiązanie systemowe obejmuje:

   1. Podstawy prawne działalności profilaktycznej szkoły.

   W podstawie programowej kształcenia ogólnego oraz ramowym statucie szkół wprowadzono obowiązek realizacji ˝szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży˝, spójnego z programem wychowawczym szkoły.

   2. Tworzenie instrumentów prawidłowej realizacji tego zadania.

   W 2002 r. zostały opracowane i upowszechnione standardy jakości pierwszorzędowych (czyli skierowanych do całej populacji uczniów) programów profilaktycznych realizowanych w szkołach i placówkach.

   W 2003 r. opracowano - jako moduł Krajowego Programu Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży ˝Procedury postępowania nauczycieli i metody współpracy szkół z policją w sytuacjach zagrożenia dzieci i młodzieży przestępczością i demoralizacją˝. Procedury te określają kolejne kroki postępowania w sytuacji szczególnie groźnych zachowań uczniów na terenie szkoły. W bieżącym roku rozpoczęto także przygotowanie nauczycieli dotyczące pedagogicznych procedur interwencji w sytuacjach kryzysowych. Ma ono na celu uzupełnienie procedur prawnych o wiedzę dotyczącą interwencji psychologiczno-pegagogicznej.

   3. Organizację nadzoru nad działalnością profilaktyczno-wychowawczą szkół.

   W r. szk. 2002/2003 nadzór nad wdrażaniem szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży realizowano w ramach kontroli problemowej w poszczególnych województwach oraz za pomocą badania ankietowego przeprowadzonego przez CMPPP. Dane z tej ankiety wskazują na skalę wdrożenia programu, zakres podjętych działań, trudności i formułowane przez szkoły korzyści z jego realizacji.

   W 2002 r. odbyła się ogólnopolska konferencja ˝Szkolny Program Profilaktyki Problemów Dzieci i Młodzieży˝ dla wizytatorów i metodyków. Druga Krajowa Konferencja pn. ˝Szkolny Program Profilaktyki - po roku doświadczeń˝ została zorganizowana w dniach 29.09. - 1.10.03 r. i była poświęcona w szczególności analizie danych uzyskanych przez CMPPP na temat realizacji tego zadania w szkołach różnych typów na terenie całego kraju oraz wypracowaniu dalszych sposobów wspierania szkół i monitorowania programu przez pracowników nadzoru pedagogicznego.

   W roku szkolnym 2003/2004 program wychowania i szkolny program profilaktyki problemów dzieci i młodzieży stanowią jeden z priorytetów nadzoru pedagogicznego wszystkich kuratorów oświaty, zgodnie z wytycznymi MENiS, przekazanych na naradzie kuratorów oświaty w sierpniu bieżącego roku.

   Projekt polskiego rozwiązania systemowego, wraz z projektem wojewódzkiego (środowiskowego) programu przeciwdziałania zachowaniom problemowym uczniów na poziomie gimnazjum ˝ Pomost - pomiędzy dzieciństwem a dorosłością˝ został przedstawiony na konferencji w Strasburgu w grudniu 2002 r., gdzie został przyjęty z dużym zainteresowaniem i aprobatą. Delegowany przez MENiS przedstawiciel (reprezentujący Stowarzyszenie Promocji Przedsiębiorczości z Rzeszowa) został zaproszony do szczegółowej prezentacji w formie studium przypadku projektu pn. Cegiełki - przeciw agresji w szkole, stanowiącego jeden z modułów programu ˝Pomost...˝ . Konferencja, zorganizowana przez Radę Europy, jest częścią szerszego, trzyletniego zintegrowanego projektu ˝Odpowiedź na przemoc w życiu codziennym w demokratycznym społeczeństwie˝. Jej kluczowym przesłaniem było zainicjowanie współpracy w celu podjęcia walki z przemocą w szkole.

   Tezy o nieskuteczności podejmowanych działań nie potwierdzają dostępne dane na temat ewaluacji programów profilaktycznych ani informacje dotyczące funkcjonowania programów wychowawczo-profilaktycznych w szkołach. Na ich podstawie należy raczej mówić o zbyt małym zasięgu i dostępności tych działań, ograniczonych koniecznością przygotowania kadry do realizacji takich działań, wyasygnowania dodatkowych środków finansowych na ich wdrożenie, krótkim okresem funkcjonowania regulacji prawnej i zbyt małym upowszechnieniem wiedzy o tych działaniach.

   Problemy, które poruszył Pan Poseł w swoim wystąpieniu, są - z jednej strony - niezmiernej wagi społecznej, z drugiej zaś - wymagają szczegółowej, profesjonalnej prezentacji.

   Szkoła stanowi integralny element życia społecznego, będąc zarazem lustrem, w którym odbijają się aktualne procesy społeczne, zarówno w wymiarze pozytywnym jak i - niestety - negatywnym. Zjawiskiem pozytywnym jest wyraźny wzrost aktywności społecznej i edukacyjnej młodzieży, negatywnym - nasilenie zjawisk patologii społecznej. W części jest to rezultat zjawiska pozytywnego, jakim jest otwarcie się Polski na Europę i świat. Ze względu na brak wcześniejszych doświadczeń społeczeństwo polskie niezbyt skutecznie potrafi radzić sobie z negatywnymi skutkami tego otwarcia - ofensywą negatywnych wzorców zachowań i wzorców osobowych, intensywną promocją konsumpcyjnego modelu życia i roszczeniowej postawy wobec rodziców, nauczycieli i całego społeczeństwa.

   Zbudowanie systemu kompetencji społecznych pozwalających na zniwelowanie tych zjawisk oznacza dla resortu edukacji wdrożenie systemowego rozwiązania w zakresie działań wychowawczo-profilaktycznych szkoły obejmujących: przekazywanie wartości, przekazywanie norm, budowanie empatii i naukę umiejętności społecznych, w tym szczególnie umiejętność komunikacji interpersonalnej i asertywności. W ciągu ostatnich dwóch lat resort edukacji włożył znaczny wysiłek w realizację tego zadania.

   Bardzo ważne w konstruowaniu programów naprawczych jest stałe diagnozowanie skali zagrożeń w danym środowisku lokalnym oraz monitorowanie i ewaluacja stosowanych strategii, mających na celu znaczne obniżenie skali zjawiska agresji, przemocy i niedostosowania społecznego, ale również możliwość weryfikowania i modyfikowania stosowanych rozwiązań dla osiągnięcia jak najwyższej ich skuteczności, a szkoła nie jest jedyną instytucją odpowiedzialną za osiągnięcie sukcesu w tym zakresie.

   Określone zadania mają także inne podmioty. Pomoc społeczna - niwelowanie lub ograniczanie negatywnych skutków transformacji dla dzieci i młodzieży oraz przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczeniu, zaburzeniom poczucia bezpieczeństwa socjalnego, policja - przeciwdziałanie patologiom w środowiskach otwartych, służba zdrowia - profilaktyka zdrowotna i redukcja szkód w zakresie uzależnień, sprawiedliwość - system skutecznych kar, uwzględniający wychowanie resocjalizacyjne młodocianych przestępców, samorządy terytorialne - realizacja alternatywnych programów w osiedlach czy gminach, stwarzających młodzieży możliwość zaangażowania się w satysfakcjonującą działalność.

   Wypadkowa działań wszystkich uczestniczących podmiotów decyduje o skuteczności systemu przeciwdziałania i zapobiegania zjawiskom patologii społecznej.

   Jestem wdzięczna wszystkim, którzy włączają się w proces wychowania młodego pokolenia w dzisiejszych nienależących do najłatwiejszych czasach.

   Wierzę, że inicjatywy podjęte przez Pana Posła w tym zakresie również okażą się pomocne.

   Minister

   Krystyna Łybacka

   Warszawa, dnia 2 października 2003 r.