Odpowiedź ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 4499

w sprawie zagrożeń dotyczących przedsiębiorstw z branży budowlanej w perspektywie akcesji Polski do Unii Europejskiej

   W odpowiedzi na interpelację posła Bogusława Wontora (SPS-0202-4499/03) z dnia 6 sierpnia 2003 r. w sprawie zagrożeń przedsiębiorstw z branży budowlanej w perspektywie akcesji Polski do Unii Europejskiej wyjaśniam, co następuje.

   W odniesieniu do proponowanych w interpelacji zmian w systemie podatkowym przekazuję poniżej informacje otrzymane z Ministerstwa Finansów i Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w tym zakresie.

   W dniu 25 lipca 2003 r. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o podatku od towarów i usług mający na celu dostosowanie polskiego ustawodawstwa do prawa Unii Europejskiej. Konieczność dostosowania opodatkowania podatkiem VAT do standardów unijnych wymaga w przypadku niektórych towarów i usług podwyższenia obowiązujących stawek podatku. Projekt ustawy o podatku od towarów i usług jest zgodny z Szóstą Dyrektywą Rady Unii Europejskiej, która reguluje wysokość stawek VAT w krajach członkowskich Unii Europejskiej. W Unii Europejskiej materiały i usługi budowlane opodatkowane są stawką podstawową, która w Polsce wynosi 22%. W obecnym kształcie Dyrektywa pozwala jednakże na stosowanie obniżonych stawek VAT w budownictwie jedynie w odniesieniu do budowy, modernizacji i remontów zasobu mieszkaniowego w ramach programów o charakterze społecznym. W wyniku ostatecznych negocjacji z UE, co zostało potwierdzone w Traktacie akcesyjnym, Polska uzyskała prawo do stosowania do końca 2007 r. obniżonej stawki podatku VAT (7%) na sprzedaż usług związanych z budową, remontami lub modernizacją w mieszkalnictwie oraz na sprzedaż nowych mieszkań, bez względu na to, czy obrót taki ma związek z realizowaną przez władze publiczne polityką społeczną. Takie rozwiązania zawarte zostały w ww. rządowym projekcie nowej ustawy o podatku od towarów i usług, która przewiduje, że w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 grudnia 2007 r. preferencyjna stawka podatku VAT (7%) będzie stosowana jak dotychczas - do sprzedaży wszystkich nowych mieszkań i całości robót budowlanych w mieszkalnictwie.

   Jednakże część obciążeń fiskalnych z tytułu podatku VAT w mieszkalnictwie częściowo wzrośnie już w 2004 r. Obawy i negatywne konsekwencje dla mieszkalnictwa są związane z planowanym podwyższeniem, wraz z dniem uzyskania przez Polskę członkostwa w UE, stawek podatku VAT na materiały budowlane, w tym materiały wykorzystywane w budownictwie mieszkaniowym. Wiąże się to z faktem, że zakres przedmiotowy wynegocjowanego okresu przejściowego na obniżony VAT w mieszkalnictwie nie obejmuje jednak - podobnie jak w przypadku wszystkich pozostałych krajów kandydujących, które o podobny okres przejściowy występowały - sprzedaży materiałów budowlanych. Niemożność uzyskania okresu przejściowego na obniżony VAT na materiały budowlane wynikała przede wszystkim z:

   - dążenia negocjatorów unijnych do maksymalnego ujednolicenia zakresów przedmiotowych okresów przejściowych na obniżony VAT w budownictwie u wszystkich kandydatów (żaden kraj kandydujący nie uzyskał wcześniej prawa stosowania niższego VAT na materiały budowlane),

   - faktu, iż obniżony VAT na materiały budowlane w zasadzie nie występuje w obecnych krajach członkowskich (abstrahuje się tu od wysokości stawek podstawowych w poszczególnych krajach),

   - brak praktycznej możliwości stosowania obniżonych stawek VAT na materiały budowlane tylko w odniesieniu do mieszkalnictwa.

   Konsekwencją wejścia w życie Traktatu akcesyjnego w wynegocjowanym kształcie będzie konieczność podniesienia VAT na materiały budowlane z obecnych 7% na 22%. Rządowy projekt ustawy o podatku od towarów i usług przewiduje, że nastąpi to dopiero z datą członkostwa, czyli z dniem 1 maja 2004 r.

   W odniesieniu do opodatkowania obrotu działkami budowlanymi wynegocjowanie okresu przejściowego lub trwałej derogacji przepisów dyrektywy nie było również możliwe, z podobnych względów co w przypadku materiałów budowlanych. Wprowadzenie opodatkowania obrotu gruntami budowlanymi nie powinno jednak w istotny sposób pogorszyć warunków prowadzenia inwestycji mieszkaniowych. W świetle rządowego projektu ustawy o podatku od towarów i usług sprzedaż gruntu związanego z domami lub lokalami mieszkalnymi będzie opodatkowana według tej samej stawki co sprzedaż samego domu lub lokalu, a więc stawką 7%. Ponadto udział gruntu w kosztach realizacji budownictwa mieszkaniowego wielorodzinnego jest na tyle niewielki, że spowodowany jego opodatkowaniem wzrost ceny mieszkań będzie bardzo mały. Z kolei w przypadku budownictwa jednorodzinnego realizowanego w systemie gospodarczym nabycie gruntu pod budowę najczęściej będzie obrotem niepodlegającym opodatkowaniu.

   Obecnie, w kontekście planowanych zmian w podatku VAT, trwają prace nad wprowadzeniem, wraz z wejściem w życie przepisów nowej ustawy o podatku od towarów i usług, równoległych rozwiązań ograniczających negatywne skutki zwiększenia obciążeń podatkowych w mieszkalnictwie. Na posiedzeniu w dniu 25 lipca br. Rada Ministrów zadecydowała, iż kwestia zwrotu podatku VAT na materiały budowlane indywidualnym inwestorom będzie przedmiotem odrębnej ustawy. W Ministerstwie Infrastruktury został przygotowany i przekazany do Ministerstwa Finansów w celu konsultacji projekt ustawy o zwrocie osobom fizycznym niektórych wydatków związanych z budownictwiem mieszkaniowym. Projekt ten określa zasady zwrotu osobom fizycznym części wydatków poniesionych na budowę budynków, na zakup gruntu pod budowę oraz na remonty istniejących zasobów mieszkaniowych. Zgodnie z ww. projektem prawo do zwrotu będzie przysługiwało wyłącznie osobom fizycznym w związku z wydatkami poniesionymi na zakup materiałów budowlanych w ramach realizowanej w systemie gospodarczym budowy budynku mieszkalnego lub remontu budynku lub lokalu mieszkalnego. W tym przypadku kwota zwrotu będzie odpowiadała nominalnej kwocie stanowiącej równowartość dodatkowych obciążeń wynikających z podniesienia stawek podatku z poziomu 7% do 22%. Zwrot części wydatków będzie przysługiwał również w związku z nabyciem nowego budynku lub lokalu mieszkalnego oraz działki budowlanej.

   Propozycja nowych rozwiązań legislacyjnych bazuje na analogicznych rozwiązaniach, które zostały opracowane w Ministerstwie Finansów pod koniec 2001 r., przy okazji planowanego w tym czasie podwyższenia stawki VAT w budownictwie mieszkaniowym. Ówcześnie Ministerstwo Finansów sugerowało wprowadzenie systemu bezpośrednich, gotówkowych zwrotów części wydatków poniesionych na cele mieszkaniowe. Projekt opracowany w 2001 r. był przedmiotem wielu dyskusji i ostatecznie Rząd, w konsekwencji podjętej decyzji o pozostawieniu w mocy art. 51 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym, zawiesił dalsze prace nad tym projektem. Na początku 2002 r. rozpoczęte zostały prace związane ze zmianą stanowiska negocjacyjnego Polski w obszarze Podatki, zmierzające do uzyskania okresu przejściowego na stosowanie obniżonej stawki VAT na sprzedaż mieszkań i usług budowlano-montażowych. Ponieważ wyniki negocjacji dotyczące okresu przejściowego zakończyły się pozytywnie, proponowany obecnie przez resort infrastruktury zakres wydatków mieszkaniowych uprawniających do zwrotu uległ ograniczeniu w stosunku do pierwotnych propozycji Ministerstwa Finansów opracowanych w 2001 r. (nie obejmuje usług budowlanych i sprzedaży mieszkań, lecz jedynie sprzedaż materiałów budowlanych).

   Należy jednak zdecydowanie podkreślić, że opracowany w resorcie infrastruktury projekt ustawy o zwrocie... stanowi w założeniu jedynie punkt wyjścia do dyskusji nad formą i zakresem rekompensowania osobom fizycznym planowanej podwyżki VAT w mieszkalnictwie. Ostateczne rozstrzygnięcia związane z formą i zakresem przedmiotowych działań osłonowych, z uwagi na swoje skutki finansowe i specyfikę merytoryczną, będą musiały być opracowane w ścisłej współpracy z Ministrem Finansów.

   Jednocześnie pragnę poinformować, że również w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej prowadzone są analizy prawa podatkowego Unii Europejskiej mające na celu wykorzystanie istniejących możliwości wprowadzenia w prawie krajowym preferencji podatkowych, w szczególności sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości. Analizowane są także projekty zmian w tym zakresie. Obecnie w Unii Europejskiej trwają prace nad projektem dyrektywy zmieniającej obowiązującą Szóstą Dyrektywę. Projekt ten przewiduje możliwość rozszerzenia zakresu stosowania obniżonych stawek podatku VAT w stosunku do towarów określonych w Dyrektywie m.in. na dostawy, budowę, renowację, przeróbki, remonty i utrzymanie mieszkań oraz na ich wynajem. Obniżenie stawek podatku VAT będzie możliwe dopiero po przyjęciu tej dyrektywy przez Unię Europejską.

   Poruszona także w interpelacji kwestia tzw. zatorów płatniczych jest bardzo niebezpiecznym zjawiskiem dla funkcjonowania przedsiębiorstw, w tym budowlanych. Zaprezentowany w interpelacji pomysł na likwidację tego zjawiska poprzez zmianę zasad powstawania obowiązku podatkowego jest regularnie zgłaszany od kilku lat przez środowisko gospodarcze. W związku z tym dokonano zmian w ustawie o VAT, będących częściową realizacją tego postulatu. Dotyczy to jednak jedynie tzw. małych podatników, którzy wystąpili ze stosownym wnioskiem. W Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej opracowano odrębną regulację, której celem jest ograniczenie negatywnych skutków występowania w obrocie nadmiernie wydłużonych terminów zapłaty za dostarczony towar lub usługę. Wchodząca w życie od 1 stycznia 2004 r. ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (DzU nr 139, poz. 1323) obejmuje praktycznie wszystkich uczestników tzw. obrotu gospodarczego, wprowadzając nowe instrumenty poprawiające pozycję wierzyciela w takich transakcjach. Ustanawia także konsekwencje niedotrzymania przez dłużnika umownego terminu zapłaty.

   Ustawa określa szczególne uprawnienia wierzyciela w związku z terminami zapłaty w transakcjach handlowych. Taką transakcją jest, w rozumieniu ustawy, umowa, której przedmiotem jest odpłatne dostarczanie towaru lub odpłatne świadczenie usług, zawarta w związku z działalnością gospodarczą lub zawodową podmiotów wskazanych w ustawie. Dotyczy to wszystkich przedsiębiorców, podmiotów zobowiązanych do stosowania przepisów o zamówieniach publicznych, rolników, osób wykonujących wolny zawód oraz oddziałów i przedstawicielstw przedsiębiorców zagranicznych. Ustawa nie dotyczy konsumentów.

   Nadrzędnym celem tej regulacji jest zdyscyplinowanie stron transakcji handlowych w zakresie stosowania krótkich terminów zapłaty po realizacji dostawy towarów lub wykonaniu zamówienia na usługi.

   W odniesieniu do punktu interpelacji dotyczącego zrealizowania postulatu obligatoryjnego udziału ekspertów samorządu gospodarczego w negocjacjach i renegocjacjach warunków funkcjonowania polskich firm za granicą oraz firm zagranicznych w Polsce, pragnę wyjaśnić, że postulat ten jest każdorazowo wypełniany. Najlepszym przykładem mogą być tu konsultacje polsko-niemieckie.

   W przypadku natomiast następnej kwestii, jaką jest konieczność zmiany systemu ubezpieczeń społecznych pracowników delegowanych do realizacji kontraktów zagranicznych, którą to konieczność podnoszą przedstawiciele środowisk budowlanych, wyjaśniam, że pracownik delegowany podlega polskiemu ustawodawstwu tak samo, jak każdy inny pracownik wykonujący pracę na terytorium Polski - zgodnie z konstytucyjną zasadą równości. Różni się jednak od tego pracownika tylko tym, że przejściowo wykonuje pracę poza granicami kraju. W warunkach unijnych okresy delegowania obejmują prace, których czas wykonywania nie przekracza 12 miesięcy (norma unijna). Jeżeli czas realizacji umowy o dzieło za granicą przekracza 12 miesięcy, wówczas wykonujący ją pracownicy podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w kraju wykonywania pracy, a więc objęci zostają innym niż polski systemem ubezpieczenia społecznego.

   Mając na względzie sytuację w branży budowlanej, pragnę zauważyć, że począwszy od 2003 r. obserwuje się symptomy poprawy w tym sektorze. Wprawdzie nadal są odnotowywane spadki wolumenu produkcji, stają się one jednak coraz mniejsze. W lipcu br. odnotowano pierwszy od połowy 2000 r. roczny wzrost produkcji o 1,6%. W dłuższym horyzoncie dodatnio na sytuacje w budownictwie będzie wpływać akcesja Polski do Unii Europejskiej, która poprzez zwiększony popyt na usługi i towary budowlane stworzy dogodne warunki dla funkcjonowania branży budowlanej. Z faktem tym związany jest napływ kapitału z funduszy strukturalnych, które w dużej mierze będą przeznaczone na inwestycje w infrastrukturę w kraju. W efekcie napływu środków unijnych branża budowlana jako jedna z pierwszych powinna odczuć pozytywnie fakt przystąpienia Polski do struktur unijnych. Niewątpliwie napływ do Polski środków unijnych wydatnie przyczyni się do wzrostu dynamiki produktu krajowego brutto, co wydatnie przyczyni się do odbudowy popytu na mieszkania, a w dalszej perspektywie znajdzie swoje odzwierciedlenie także w poprawie wyników finansowych budownictwa mieszkaniowego.

   Minister

   Jerzy Hausner

   Warszawa, dnia 27 sierpnia 2003 r.