Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 3555

w sprawie oceny zmian w Kodeksie postępowania cywilnego dokonanych nowelizacją z dnia 1 marca 1996 r.

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo z dnia 28 kwietnia 2003 r. sygn. SPS-0202-3555/03, dotyczące zapytania pana posła Stanisława Żelichowskiego w sprawie oceny zmian w Kodeksie postępowania cywilnego dokonanych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. (DzU z 1996 r. nr 43, poz. 189), uprzejmie wyjaśniam, co następuje.

   Ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń prezydenta Rzeczypospolitej Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (DzU nr 43, poz. 189, ze zm.) wprowadzone zostały zmiany polegające w szczególności na uchyleniu art. 3 § 2 K.p.c. oraz zmianie treści art. 232 K.p.c. i art. 316 § 1 K.p.c.

   Przy rozpoznawaniu sprawy na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, zmienionych wyżej powołaną ustawą, rzeczą sądu nie jest zarządzanie dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie ani też sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 K.p.c.). Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 3 K.p.c.), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 K.p.c.) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 K.c.)

   Ponad 30-letnia praktyka w reżimie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r., w brzmieniu sprzed nowelizacji z 1 marca 1996 r., ukształtowała formułę, według której ciężar wyjaśnienia sprawy, zgromadzenia i przeprowadzenia dowodów spoczywał na sądzie rozpoznającym konkretną sprawę. Przy tego rodzaju uregulowaniu strony postępowania cywilnego mogły przejawiać w toku procesu całkowitą bierność, przerzucając obowiązek wyjaśnienia sprawy na barki sądu orzekającego. Regulacja powyższa dawała przewagę zasadzie inkwizycyjności, dokonując tym samym poważnego ograniczenia w funkcjonowaniu zasady kontradyktoryjności oraz zasady dyspozytywności.

   W myśl zasady kontradyktoryjności, która jest naczelną zasadą postępowania cywilnego, inicjatywę dowodową posiadają w pierwszym rzędzie strony procesu. Kwestia rozkładu ciężaru dowodowego została w procesie polskim uregulowana przepisami prawa materialnego cywilnego w art. 6 Kodeksu cywilnego.

   Odebranie sądowi prawa do prowadzenia z urzędu własnego dochodzenia zmierzającego do ustalenia koniecznych dowodów oraz uchylenie obowiązków sądu dążności do wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności sprawy i do wyjaśnienia rzeczywistej treści stosunków faktycznych i prawnych stawia sąd procesowy na całkowicie odmiennej pozycji niż sprzed nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego.

   W aktualnym stanie prawnym sąd nie może działać za strony procesowe, bowiem w takiej sytuacji mógłby z obiektywnego arbitra przekształcić się w w uczestnika sporu stron. Pomagając jednej bądź drugiej stronie procesu w gromadzeniu materiału dowodowego, sąd może ˝osłabić˝ swój obiektywizm w momencie rozstrzygania sporu. Zauważyć przy tym należy, iż nadaktywność sądu godzi w zasady dyspozytywności i kontradyktoryjności. Inkwizycyjna działalność sądu (gromadzenie z urzędu materiału dowodowego) powinna być ograniczona do minimum, zwłaszcza kiedy strony reprezentowane są przez pełnomocników profesjonalistów (adwokatów i radców prawnych).

   Nowe brzmienie art. 232 K.p.c. przemawia za zrównaniem wszystkich podmiotów postępowania cywilnego. Zawarty w zd. 2 art. 232 K.p.c. przepis, że sąd może dopuścić dowód niewskazany przez strony nie oznacza, iż sąd zobowiązany jest do zastępowania własnym działaniem bezczynności strony. Jedynie w szczególnych sytuacjach procesowych o charakterze wyjątkowym, np. w wypadku ujawnionej przez stronę bezradności czy w razie istnienia trudnych do przezwyciężenia przez strony przeszkód, sąd powinien skorzystać ze swojego uprawnienia do dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę. Wszystko jednak zależy od stanu rzeczy w konkretnym postępowaniu sądowym.

   Sprawa wskazana w interpelacji jako przykład jest sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych. Postępowanie w sprawach z zakresu Prawa pracy i ubezpieczeń społecznych jest postępowaniem odrębnym. Należy tym samym podkreślić, że ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (DzU nr 43, poz. 189) pozostawiła w mocy przepisy Działu III Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 468 § 1 i 2 K.p.c. w toku czynności wyjaśniających sąd ma obowiązek ustalić, jakie z istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności są sporne między stronami oraz czy i jakie dowody należy przeprowadzić dla wyjaśnienia. Zmiana treści art. 3 oraz art. 232 K.p.c. nie zwalnia sądu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych od dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę. Przepis ten nie formułuje obowiązku sądu w dopuszczeniu dowodu niewskazanego przez stronę, ale stanowi, że sąd dowód taki dopuścić może. Wprowadzenie do Kodeksu postępowania cywilnego radykalnego ograniczenia aktywności dowodowej sądu spełniło swoją pozytywną rolę, zaś w przypadku trudności w formułowaniu przez strony wniosków dowodowych ustawodawca przewiduje instrument pomocy w tym zakresie ze strony pełnomocnika ustanowionego na żądanie strony z urzędu.

   Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 1 marca 1996 r. poszły we właściwym kierunku, albowiem zmiana modelu postępowania nie zwolniła sądu od obowiązku wyjaśnienia sprawy w zakresie niezbędnym do realizacji postępowania dowodowego. Z treści art. 224 § 1 K.p.c. nadal wynika jednoznacznie, że zamknięcie rozprawy następuje dopiero wtedy, gdy ˝sąd uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną˝, zatem pomimo zmiany art. 316 § 1 K.p.c. sąd nie jest zwolniony z obowiązku należytego wyjaśnienia sprawy. W konsekwencji dopuszczenie przez sąd dowodu niewskazanego przez strony może nastąpić wtedy, gdy pomimo braku dalszych wniosków dowodowych stron stan faktyczny sprawy nie jest dostatecznie wyjaśniony do należytego rozstrzygnięcia.

   Dokonane zmiany Kodeksu postępowania cywilnego w 1996 r., wbrew wątpliwości zgłaszanej w interpelacji, nie tworzą zatorów w sądach II instancji. Umocnienie kontradyktoryjności procesu wydatnie natomiast wpływa na skrócenie trwania postępowania zarówno przed sądem I, jak i II instancji.

   Minister sprawiedliwości nie posiada uprawnień pozwalających na ingerowanie w treść orzeczeń, natomiast podejmował i podejmuje szereg działań zmierzających do poprawy sprawności postępowania sądowego. Prowadzone obecnie prace legislacyjne w zakresie postępowania cywilnego mają na celu wzmocnienie zasady kontradyktoryjności poprzez rozszerzenie przymusu adwokacko-radcowskiego (w postępowaniu przed Sądem Najwyższym oraz sądami apelacyjnymi), który wymusi wzmożoną aktywność oraz profesjonalizm działania stron.

   Z uwagi na pozytywny wpływ wprowadzonych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. zmian, w szczególności w zakresie skrócenia czasu trwania postępowań sądowych, nie przewiduje się przywrócenia art. 3 § 2 oraz art. 232 i art. 316 § 1 K.p.c. w brzmieniu przed dokonaną zmianą. Ponadto brak jest sygnałów wskazujących na konieczność rozważenia powrotu do dotychczasowych uregulowań w przedmiotowym zakresie. Jednostkowy przypadek nie może być impulsem do dokonywania zmian o charakterze zasadniczym. W chwili obecnej trwają w Sejmie prace nad nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego. Zmiany regulacji prawnych zmierzają w kierunku eliminacji unormowań kształtujących zasadę prawdy tzw. obiektywnej, która nie została usunięta z kodeksu przy okazji nowelizacji z 1996 r. i 2000 r. Co więcej, zmiany mają na celu umocnienie kontradyktoryjności sądowego postępowania cywilnego i dostosowanie tym samym naszego procesu do standardów europejskich.

   Łączę wyrazu szacunku

   Podsekretarz stanu

   Marek Sadowski

   Warszawa, dnia 21 maja 2003 r.